Śmierć rodzica często prowadzi nie tylko do konieczności uregulowania spraw spadkowych, ale również do sporów pomiędzy rodzeństwem. Szczególnie trudna sytuacja powstaje wtedy, gdy okazuje się, że jeden ze spadkobierców wypłacił pieniądze z rachunku bankowego zmarłego, przelał je na własne konto albo dokonał wypłat jeszcze przed jego śmiercią.
W omawianej sytuacji Klienci kancelarii mogą zadawać sobie pytania:
Czy pieniądze znajdujące się na rachunku bankowym zmarłego wchodzą do spadku? Czy brat lub siostra mogą samodzielnie wypłacić środki? Co zrobić, jeżeli pieniądze zostały pobrane przy użyciu karty albo bankowości internetowej? Czy można żądać ich zwrotu? Jak udowodnić, ile pieniędzy znajdowało się na rachunku?
W praktyce sam fakt, że jeden ze spadkobierców wszedł w posiadanie pieniędzy, nie oznacza jeszcze, że stały się one jego własnością. Pozostali spadkobiercy mogą dysponować instrumentami pozwalającymi na ustalenie przepływów finansowych i dochodzenie należnych im kwot.
CZY PIENIĄDZE NA KONCIE ZMARŁEGO WCHODZĄ DO SPADKU?
Zgodnie z art. 922 § 1 Kodeksu cywilnego prawa i obowiązki majątkowe zmarłego przechodzą z chwilą jego śmierci na jedną lub kilka osób.
Co do zasady oznacza to, że środki pieniężne należące do spadkodawcy w chwili jego śmierci stanowią element majątku spadkowego.
Przykładowo, jeżeli ojciec pozostawił troje dzieci, nie sporządził testamentu, a jego małżonka wcześniej zmarła, dzieci co do zasady dziedziczą po nim w częściach równych. Jeżeli na rachunku ojca znajdowało się 150.000 zł, jedno z dzieci nie może przyjąć, że pieniądze należą wyłącznie do niego tylko dlatego, że miało dostęp do konta.
Trzeba jednak pamiętać, że każda sprawa wymaga indywidualnej analizy. Znaczenie mogą mieć m.in. testament, darowizny, dyspozycja wkładem na wypadek śmierci, współwłasność środków czy sposób zasilania rachunku.
RODZEŃSTWO WYPŁACIŁO PIENIĄDZE JUŻ PO ŚMIERCI RODZICA
Jedną z najbardziej charakterystycznych sytuacji jest dokonanie przez brata lub siostrę wypłaty już po śmierci właściciela rachunku.
Może do tego dojść np. poprzez:
- użycie karty płatniczej zmarłego,
- wypłatę pieniędzy z bankomatu,
- wykorzystanie wcześniej znanego kodu PIN,
- zalogowanie się do bankowości elektronicznej,
- dokonanie przelewu na własny rachunek,
- przelanie pieniędzy na rachunek osoby trzeciej.
Posiadanie danych umożliwiających techniczne dokonanie wypłaty nie jest równoznaczne z prawem do zatrzymania pieniędzy.
Jeżeli środki należały do spadkodawcy i weszły do spadku, powinny zostać uwzględnione przy rozliczeniach pomiędzy spadkobiercami.
A CO, JEŻELI BRAT LUB SIOSTRA MIELI PEŁNOMOCNICTWO DO RACHUNKU?
To częsty praktyczny problem.
Rodzic może za życia udzielić jednemu z dzieci pełnomocnictwa do swojego rachunku, np. dlatego, że ze względu na wiek lub stan zdrowia potrzebuje pomocy w opłacaniu rachunków, zakupach czy regulowaniu kosztów leczenia.
Pełnomocnictwo do rachunku nie oznacza jednak, że pieniądze znajdujące się na rachunku stają się własnością pełnomocnika.
Pełnomocnik może mieć możliwość dokonywania określonych operacji bankowych, ale należy odróżnić możliwość technicznego dysponowania rachunkiem od prawa własności do zgromadzonych na nim środków.
Dlatego szczególnej analizy wymagają wypłaty i przelewy dokonywane przez pełnomocnika zarówno bezpośrednio przed śmiercią właściciela rachunku, jak i po jego śmierci.
PIENIĄDZE ZOSTAŁY WYPŁACONE JESZCZE PRZED ŚMIERCIĄ RODZICA – CZY MOŻNA JE ODZYSKAĆ?
Taka sytuacja jest bardziej skomplikowana, ale również może uzasadniać podjęcie działań.
Wyobraźmy sobie, że kilka tygodni przed śmiercią ojca jedno z dzieci wypłaca z jego rachunku 100.000 zł. Kolejno po śmierci rodzica twierdzi:
„Tata dał mi te pieniądze”.
Nie zawsze oznacza to koniec sprawy.
Należy ustalić przede wszystkim:
kto faktycznie dokonał wypłaty, na jaki rachunek trafiły środki, z jakiego tytułu zostały przekazane i czy rzeczywiście istniała wola dokonania darowizny.
Inaczej należy oceniać sytuację, w której rodzic świadomie przekazał dziecku określoną kwotę, a inaczej przypadek, gdy dziecko korzystające z pełnomocnictwa samodzielnie przelało pieniądze na własne konto.
Znaczenie mogą mieć również wiek i stan zdrowia spadkodawcy, jego możliwość świadomego podejmowania decyzji, dokumentacja medyczna, wiadomości, zeznania świadków oraz sposób korzystania z rachunku.
„RODZIC MI JE PODAROWAŁ” – CZY TAKA ODPOWIEDŹ WYSTARCZY?
W sporach spadkowych bardzo często pojawia się twierdzenie, że wypłacone pieniądze stanowiły darowiznę. Nie należy jednak automatycznie przyjmować, że każda wypłata dokonana przez jedno z dzieci była darowizną. W postępowaniu sądowym może być konieczne ustalenie rzeczywistego charakteru danej operacji.
Przykładowo inaczej może zostać oceniony przelew zatytułowany „darowizna dla córki”, a inaczej samodzielna wypłata 80.000 zł z bankomatu przez osobę dysponującą kartą schorowanego rodzica.
Co istotne, nawet jeżeli określona kwota rzeczywiście została wcześniej darowana jednemu ze spadkobierców, darowizna może mieć znaczenie przy późniejszych rozliczeniach spadkowych, w szczególności przy dziale spadku albo przy obliczaniu zachowku – zależnie od okoliczności konkretnej sprawy.
JAK USTALIĆ, ILE PIENIĘDZY BYŁO NA RACHUNKU ZMARŁEGO?
W sporach tego rodzaju kluczowe znaczenie ma dokumentacja bankowa.
W zależności od sytuacji należy dążyć do ustalenia m.in.:
- salda rachunku na dzień śmierci,
- historii rachunku z okresu poprzedzającego śmierć,
- przelewów dokonanych na rachunki członków rodziny,
- wypłat gotówkowych,
- operacji dokonanych kartą,
- danych rachunków, na które przelano pieniądze,
- dat poszczególnych operacji,
- informacji dotyczących pełnomocników rachunku.
Niekiedy analiza jedynie stanu rachunku z dnia śmierci może być niewystarczająca.
Jeżeli na dzień śmierci na koncie znajdowało się 2.000 zł, ale dwa tygodnie wcześniej wypłacono z niego 200.000 zł, dla oceny sprawy kluczowe może być właśnie ustalenie, co stało się z tymi 200.000 zł.
JAK ZDOBYĆ HISTORIĘ RACHUNKU BANKOWEGO ZMARŁEGO?
Możliwość uzyskania dokumentacji zależy m.in. od etapu sprawy oraz wykazania następstwa prawnego po zmarłym. W praktyce istotnym dokumentem jest prawomocne postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia.
Jeżeli dokumentacja bankowa jest niezbędna w postępowaniu sądowym, możliwe jest również złożenie odpowiedniego wniosku dowodowego zmierzającego do zobowiązania banku do przekazania określonych informacji lub dokumentów – oczywiście przy uwzględnieniu przepisów dotyczących tajemnicy bankowej.
Dlatego w sprawach dotyczących „znikających” pieniędzy z rachunku warto precyzyjnie określić okres, którego historia powinna zostać zbadana.
JAK ODZYSKAĆ PIENIĄDZE ZABRANE PRZEZ RODZEŃSTWO?
Nie ma jednej procedury właściwej dla każdego przypadku. Wybór sposobu działania zależy m.in. od tego, kiedy pieniądze zostały pobrane, kto ich dokonał, czy istniało pełnomocnictwo, czy była to darowizna oraz czy dokonano już działu spadku.
W grę może wchodzić w szczególności:
1. wezwanie do dobrowolnego zwrotu lub rozliczenia pieniędzy,
2. odpowiednie rozliczenie środków w postępowaniu o dział spadku,
3. wystąpienie z odrębnym roszczeniem o zapłatę,
4. dochodzenie roszczeń związanych z bezpodstawnym wzbogaceniem,
5. dochodzenie roszczeń odszkodowawczych, jeżeli istnieją ku temu przesłanki,
6. rozliczenie darowizny przy dziale spadku lub zachowku,
7. w określonych przypadkach – podjęcie działań na gruncie prawa karnego.
Właściwa konstrukcja roszczenia powinna być jednak dobrana do konkretnego stanu faktycznego. Błędne założenie, że każda wypłata automatycznie podlega „zwrotowi do spadku”, może prowadzić do nieprawidłowego sformułowania żądania pozwu.
CZY ZABRANE PIENIĄDZE MOŻNA ROZLICZYĆ PODCZAS DZIAŁU SPADKU?
W wielu sprawach dotyczących konfliktów między spadkobiercami zasadniczym postępowaniem jest sądowy dział spadku. Zgodnie z art. 1035 Kodeksu cywilnego, jeżeli spadek przypada kilku spadkobiercom, do wspólności majątku spadkowego oraz jego działu stosuje się odpowiednio przepisy o współwłasności w częściach ułamkowych, z uwzględnieniem szczególnych regulacji prawa spadkowego.
W postępowaniu działowym możliwe jest dokonanie określonych rozliczeń pomiędzy spadkobiercami. Jeżeli więc jeden ze spadkobierców przejął określone składniki majątku spadkowego, nie oznacza to, że pozostali muszą zaakceptować taki stan rzeczy.
CZY MOŻNA POZWAĆ BRATA LUB SIOSTRĘ O ZWROT PIENIĘDZY?
W określonych przypadkach – Tak.
Podstawą roszczenia może być m.in. bezpodstawne wzbogacenie. Zgodnie z art. 405 Kodeksu cywilnego osoba, która bez podstawy prawnej uzyskała korzyść majątkową kosztem innej osoby, jest co do zasady zobowiązana do wydania korzyści w naturze, a gdyby nie było to możliwe – do zwrotu jej wartości. Nie oznacza to jednak, że art. 405 k.c. będzie prawidłową podstawą każdego sporu dotyczącego wypłaty środków z rachunku spadkodawcy. Przed złożeniem pozwu należy ustalić charakter roszczenia, legitymację poszczególnych spadkobierców, zakres przysługującego im prawa oraz relację danego żądania do ewentualnego postępowania o dział spadku.
CZY ZABRANIE PIENIĘDZY Z KONTA ZMARŁEGO MOŻE BYĆ PRZESTĘPSTWEM?
W określonych okolicznościach sprawa może mieć również wymiar karny. Sama okoliczność, że pomiędzy spadkobiercami istnieje spór o pieniądze, nie oznacza automatycznie popełnienia przestępstwa. Odpowiedzialność karna zależy od dokładnego sposobu działania sprawcy, jego zamiaru oraz okoliczności uzyskania dostępu do środków.
W zależności od stanu faktycznego mogą wymagać analizy m.in. przepisy dotyczące przestępstw przeciwko mieniu, w tym przywłaszczenia, oszustwa, a w szczególnych sytuacjach także przepisy odnoszące się do nieuprawnionego korzystania z instrumentów płatniczych lub danych umożliwiających dostęp do rachunku.
Przykładowo zupełnie inaczej należy oceniać sytuację, w której córka na wyraźne polecenie ojca wypłaciła pieniądze na pokrycie kosztów jego leczenia, a inaczej sytuację, w której po śmierci ojca wykorzystała jego kartę i PIN, aby przelać lub wypłacić środki dla siebie.
JAKIE DOWODY ZABEZPIECZYĆ?
W takich sprawach szybkość działania może mieć duże znaczenie. Warto zabezpieczyć przede wszystkim dokumentację bankową, potwierdzenia przelewów, SMS-y, wiadomości e-mail i komunikatory, dokumenty dotyczące pełnomocnictwa, dokumentację medyczną zmarłego – jeżeli jego stan zdrowia ma znaczenie dla oceny dokonywanych czynności – oraz dane świadków. Szczególnie istotne mogą być wiadomości, w których spadkodawca informował rodzinę o swoich oszczędnościach lub planowanym sposobie podziału majątku.
Przydatne bywają również wiadomości samego spadkobiercy, np.:
„Tata pozwolił mi wypłacić te pieniądze”
albo:
„Wziąłem je, bo opiekowałem się ojcem przez ostatnie lata”.
Takie wypowiedzi mogą mieć istotne znaczenie dowodowe, choć zawsze powinny być oceniane w kontekście całokształtu materiału.
RODZEŃSTWO TWIERDZI, ŻE PIENIĄDZE NALEŻAŁY MU SIĘ ZA OPIEKĘ NAD RODZICEM
Sam fakt sprawowania opieki nad rodzicem nie oznacza automatycznie prawa do przejęcia jego oszczędności. Jeżeli rodzic zawarł z dzieckiem określoną umowę albo rzeczywiście dokonał na jego rzecz darowizny, sytuacja wymaga oceny z uwzględnieniem tych czynności. Nie można jednak przyjąć zasady, zgodnie z którą dziecko sprawujące opiekę może samodzielnie określić należne mu „wynagrodzenie” i pobrać je z rachunku rodzica.
W szczególności argument:
„Ja zajmowałem się mamą, więc pieniądze mi się należały”
sam w sobie nie przesądza o istnieniu podstawy prawnej do zatrzymania środków.
Co z dyspozycją wkładem na wypadek śmierci?
Nie każda wypłata dokonana po śmierci posiadacza rachunku musi być bezprawna.
Prawo bankowe przewiduje instytucję dyspozycji wkładem na wypadek śmierci. Na podstawie art. 56 ustawy – Prawo bankowe posiadacz określonego rodzaju rachunku może pisemnie polecić bankowi dokonanie po swojej śmierci wypłaty określonej kwoty wskazanym osobom należącym do kręgu wymienionego w ustawie. Kwota wypłacona zgodnie z taką dyspozycją nie wchodzi do spadku po posiadaczu rachunku, przy czym możliwość dokonania i wysokość dyspozycji podlegają ograniczeniom ustawowym. Dlatego przed wystąpieniem przeciwko rodzeństwu z roszczeniem trzeba ustalić, na jakiej podstawie bank dokonał wypłaty.
A CO ZE WSPÓLNYM RACHUNKIEM BANKOWYM?
Jeszcze bardziej złożona sytuacja może wystąpić w przypadku rachunku wspólnego. Sam fakt, że określona osoba była współposiadaczem rachunku, nie zawsze rozstrzyga definitywnie, do kogo w stosunkach wewnętrznych należały wszystkie zgromadzone na nim środki. Znaczenie może mieć m.in. źródło pochodzenia pieniędzy, umowa rachunku, relacje pomiędzy współposiadaczami oraz sposób korzystania z rachunku. Dlatego spraw dotyczących rachunków wspólnych nie należy sprowadzać wyłącznie do ustalenia, kto formalnie figurował w banku jako jego posiadacz.
CZY DAROWIZNY DLA RODZEŃSTWA MOŻNA UWZGLĘDNIĆ PRZY ZACHOWKU?
Tak – w określonych sytuacjach jest to bardzo istotne.
Przy obliczaniu zachowku przepisy Kodeksu cywilnego przewidują doliczanie do spadku określonych darowizn i zapisów windykacyjnych, z uwzględnieniem wyjątków ustawowych. Może więc dojść do sytuacji, w której brat lub siostra skutecznie wykażą, że otrzymali od rodzica pieniądze w drodze darowizny, ale darowizna ta nadal będzie miała znaczenie przy ustalaniu należnego innemu uprawnionemu zachowku.
Dlatego twierdzenie:
„To nie były pieniądze ze spadku, bo ojciec podarował mi je przed śmiercią”
nie zawsze kończy spór.
Może jedynie przenieść go na inną płaszczyznę prawną.
Przykład – brat wypłacił 200.000 zł przed śmiercią ojca
Ojciec ma dwóch synów. Kilka miesięcy przed śmiercią jego stan zdrowia znacznie się pogarsza. Jeden z synów posiada pełnomocnictwo do rachunku.
Na rachunku znajduje się 230.000 zł.
Na trzy tygodnie przed śmiercią ojca syn przelewa 200.000 zł na własny rachunek.
Po śmierci ojca na koncie pozostaje 30.000 zł.
Drugi syn dowiaduje się o przelewie dopiero podczas porządkowania spraw spadkowych. Brat twierdzi, że pieniądze były darowizną.
W takiej sytuacji nie należy ograniczać analizy do 30.000 zł pozostających na rachunku w dniu śmierci.
Konieczne może być ustalenie:
kto zlecił przelew 200.000 zł, dlaczego go wykonano, czy ojciec świadomie zdecydował o przekazaniu pieniędzy, jaki był jego stan zdrowia, czy istnieją dokumenty potwierdzające darowiznę oraz czy przekazana kwota powinna zostać uwzględniona w późniejszych rozliczeniach spadkowych lub przy zachowku.
CO ZROBIĆ KROK PO KROKU, GDY PODEJRZEWASZ, ŻE RODZEŃSTWO ZABRAŁO PIENIĄDZE?
W pierwszej kolejności warto ustalić dokładny stan prawny spadku – kto jest spadkobiercą i w jakiej części. Następnie należy możliwie dokładnie odtworzyć historię przepływów finansowych. Szczególne znaczenie ma ustalenie nie tylko salda z dnia śmierci, ale także większych wypłat i przelewów z okresu poprzedzającego zgon.
Kolejnym etapem jest ustalenie podstawy dokonania operacji: czy była to darowizna, wypłata przez pełnomocnika, dyspozycja wkładem na wypadek śmierci, czy też operacja dokonana bez zgody właściciela środków. Dopiero na tej podstawie można zdecydować, czy właściwe będzie wezwanie do zapłaty, postępowanie o dział spadku, odrębny pozew, roszczenie o zachowek czy – w uzasadnionych przypadkach – zawiadomienie organów ścigania.
CZY WARTO WYSŁAĆ WEZWANIE DO ZWROTU PIENIĘDZY PRZED SKIEROWANIEM SPRAWY DO SĄDU?
Z reguły - Tak.
Profesjonalnie przygotowane wezwanie może wskazywać konkretną kwotę, podstawę żądania, termin zapłaty oraz konsekwencje braku dobrowolnego rozliczenia. Ma to znaczenie nie tylko z punktu widzenia możliwości polubownego zakończenia sporu.
Wezwanie może również uporządkować stanowiska stron przed procesem. Odpowiedź rodzeństwa może ujawnić, jaka będzie jego linia obrony – np. twierdzenie o darowiźnie, rozliczeniu kosztów opieki albo zgodzie spadkodawcy.
RODZEŃSTWO WYPŁACIŁO PIENIĄDZE Z KONTA ZMARŁEGO – POMOC ADWOKATA
Jeżeli po śmierci rodzica lub innego członka rodziny okazuje się, że brat, siostra albo inny spadkobierca wypłacił pieniądze z jego rachunku bankowego, warto przed podjęciem działań ustalić zarówno stan prawny spadku, jak i dokładną historię operacji finansowych.
Adwokat prowadzący sprawy spadkowe może pomóc m.in. w:
- analizie dokumentacji bankowej,
- ustaleniu, czy pieniądze należały do spadku,
- ocenie wypłat dokonanych przed i po śmierci spadkodawcy,
- analizie darowizn dokonanych na rzecz rodzeństwa,
- przygotowaniu wezwania do zwrotu pieniędzy,
- prowadzeniu postępowania o dział spadku,
- dochodzeniu zapłaty przed sądem,
- dochodzeniu roszczeń o zachowek,
- przygotowaniu wniosków dowodowych dotyczących dokumentacji bankowej,
- ocenie, czy okoliczności sprawy mogą uzasadniać również podjęcie działań na gruncie prawa karnego.
Samo wypłacenie pieniędzy z rachunku zmarłego nie powoduje, że osoba, która je pobrała, automatycznie staje się ich właścicielem.
Jeżeli więc po śmierci bliskiej osoby odkryłeś, że z jej rachunku zniknęły znaczne kwoty, warto możliwie szybko ustalić historię rachunku i podstawę dokonanych operacji. W wielu przypadkach istnieją prawne możliwości odzyskania pieniędzy albo uwzględnienia pobranych kwot przy rozliczeniach pomiędzy spadkobiercami.
NAJCZĘŚCIEJ ZADAWANE PYTANIA (FAQ)
Czy brat może wypłacić wszystkie pieniądze z konta po śmierci ojca?
Sam fakt bycia spadkobiercą nie daje prawa do samodzielnego przejęcia całego majątku spadkowego. Jeżeli środki wchodzą do spadku, powinny zostać rozliczone zgodnie z prawami wszystkich spadkobierców.
Czy pełnomocnictwo do konta obowiązuje po śmierci właściciela?
Co do zasady pełnomocnictwo wygasa ze śmiercią mocodawcy, chyba że zachodzi przewidziany prawem wyjątek wynikający z treści pełnomocnictwa albo charakteru stosunku prawnego.
Czy można sprawdzić historię konta zmarłego?
Tak, istnieją prawne możliwości uzyskania odpowiednich informacji i dokumentacji, przy czym zakres i sposób ich uzyskania zależy m.in. od wykazania praw do spadku oraz etapu postępowania.
Czy pieniądze wypłacone przed śmiercią też można odzyskać?
W określonych przypadkach tak. Kluczowe jest ustalenie, na jakiej podstawie dokonano wypłaty. Jeżeli była to rzeczywista darowizna, może ona z kolei mieć znaczenie przy dziale spadku lub zachowku.
Czy wypłacenie pieniędzy z konta zmarłego może być przestępstwem?
W pewnych okolicznościach tak, jednak odpowiedzialność karna zależy od konkretnego sposobu działania i zamiaru sprawcy. Każda taka sytuacja wymaga indywidualnej oceny.
Czy mogę pozwać rodzeństwo o zwrot pieniędzy?
W określonych sytuacjach jest to możliwe. Przed wniesieniem pozwu należy jednak prawidłowo ustalić podstawę prawną roszczenia oraz to, czy właściwsze nie będzie dokonanie określonych rozliczeń w ramach działu spadku.
Czy darowizna pieniędzy dla brata lub siostry może wpływać na zachowek?
Tak. Określone darowizny dokonane przez spadkodawcę mogą być uwzględniane przy obliczaniu zachowku na zasadach przewidzianych w Kodeksie cywilnym.
Kancelaria Adwokacka we Wrocławiu
Adwokat Wrocław
Karol Sobkowiak
tel. 515 585 052
ADWOKAT WROCŁAW – ADWOKAT LUBIN – ADWOKAT OLEŚNICA – ADWOKAT WOŁÓW – ADWOKAT TRZEBNICA – ADWOKAT OŁAWA – ADWOKAT KOŁO – ADWOKAT ŚRODA ŚLĄSKA – ADWOKAT KALISZ – ADWOKAT OSTRÓW WLKP – ADWOKAT KONIN – ADWOKAT JELENIA GÓRA – ADWOKAT MILICZ