Śmierć rodzica powoduje nie tylko konieczność zmierzenia się z trudną sytuacją osobistą, ale również potrzebę uporządkowania jego spraw majątkowych. Mieszkanie, dom, działka, oszczędności, samochód czy udziały w innych składnikach majątku nie przechodzą bowiem na spadkobierców w sposób, który pozwala od razu swobodnie nimi dysponować.
W praktyce po śmierci rodzica konieczne może być przeprowadzenie kilku odrębnych czynności lub postępowań: ustalenie, kto jest spadkobiercą, przyjęcie albo odrzucenie spadku, uzyskanie stwierdzenia nabycia spadku, a następnie – jeżeli spadkobierców jest kilku – przeprowadzenie działu spadku.
Dodatkowe komplikacje pojawiają się, gdy rodzic pozostawił testament, istnieją długi spadkowe, pomiędzy rodzeństwem występuje konflikt albo jedna z osób została pominięta w testamencie.
JAK ZATEM KROK PO KROKU PRZEPROWADZIĆ SPRAWĘ SPADKOWĄ PO ŚMIERCI MATKI LUB OJCA?
NAJPIERW NALEŻY USTALIĆ, CZY RODZIC POZOSTAWIŁ TESTAMENT
Jedną z pierwszych kwestii wymagających wyjaśnienia jest ustalenie, czy zmarły pozostawił testament. Ma to podstawowe znaczenie, ponieważ dziedziczenie może następować na podstawie:
• testamentu – jeżeli spadkodawca skutecznie rozporządził swoim majątkiem na wypadek śmierci,
albo
• ustawy – jeżeli testamentu nie sporządzono albo z określonych przyczyn nie może on stanowić podstawy dziedziczenia.
Odnalezionego testamentu nie należy niszczyć, ukrywać ani samodzielnie ingerować w jego treść. Testament powinien zostać przedstawiony w odpowiednim postępowaniu w celu jego otwarcia i ogłoszenia.
Szczególnej analizy wymagają sytuacje, w których pojawia się kilka testamentów albo istnieją wątpliwości dotyczące autentyczności dokumentu, podpisu spadkodawcy, jego stanu świadomości w chwili sporządzania testamentu czy też wpływu osób trzecich na jego decyzję.
KTO DZIEDZICZY PO RODZICU, JEŻELI NIE MA TESTAMENTU?
Jeżeli rodzic nie pozostawił ważnego testamentu, zastosowanie znajdują przepisy Kodeksu cywilnego dotyczące dziedziczenia ustawowego.
W pierwszej kolejności do spadku powołane są co do zasady dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek. Dziedziczą oni w częściach równych, przy czym udział małżonka nie może być mniejszy niż jedna czwarta całości spadku.
Przykładowo, jeżeli zmarły pozostawił żonę oraz dwoje dzieci, co do zasady każda z tych osób będzie dziedziczyła po 1/3 spadku.
Sytuacja może być bardziej skomplikowana, jeżeli jedno z dzieci zmarło wcześniej. W określonych przypadkach jego udział przypada jego dzieciom, czyli wnukom spadkodawcy. Dlatego przed wszczęciem postępowania warto prawidłowo ustalić cały krąg potencjalnych spadkobierców.
PRZYJĘCIE LUB ODRZUCENIE SPADKU – TRZEBA PAMIĘTAĆ O TERMINIE
Dziedziczenie może oznaczać przejęcie nie tylko majątku, ale również zobowiązań zmarłego.
Z tego względu po śmierci rodzica należy ustalić, czy pozostawił on zadłużenie, np.:
- kredyty i pożyczki,
- zobowiązania podatkowe,
- zadłużenie wobec kontrahentów,
- nieuregulowane rachunki,
- zobowiązania wynikające z zawartych umów,
- inne długi podlegające dziedziczeniu.
Spadkobierca może złożyć oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku.
Na złożenie takiego oświadczenia przepisy przewidują co do zasady 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania do spadku.
Brak oświadczenia w tym terminie prowadzi obecnie zasadniczo do przyjęcia spadku z dobrodziejstwem inwentarza.
Nie oznacza to jednak, że problem długów można zignorować. Jeżeli istnieje podejrzenie znacznego zadłużenia rodzica, warto możliwie szybko ustalić skład majątku oraz zobowiązań i rozważyć dalsze działania.
JAK FORMALNIE POTWIERDZIĆ NABYCIE SPADKU PO RODZICU?
Samo powołanie do spadku nie oznacza jeszcze, że spadkobierca posiada dokument pozwalający mu wykazać swoje prawa wobec banku, urzędu, sądu, księgi wieczystej czy innych osób.
W praktyce prawa do spadku można potwierdzić przede wszystkim poprzez:
1. sądowe stwierdzenie nabycia spadku,
albo – gdy spełnione są odpowiednie warunki –
2. notarialny akt poświadczenia dziedziczenia.
Wybór właściwej drogi zależy od okoliczności konkretnej sprawy - jeżeli pomiędzy spadkobiercami istnieje spór dotyczący testamentu, kręgu osób uprawnionych do dziedziczenia czy udziałów w spadku, konieczne może być przeprowadzenie postępowania sądowego.
JAK WYGLĄDA SPRAWA O STWIERDZENIE NABYCIA SPADKU?
Postępowanie wszczyna się poprzez złożenie do właściwego sądu wniosku o stwierdzenie nabycia spadku.
Co do zasady sądem spadku jest sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy, z uwzględnieniem dalszych reguł właściwości przewidzianych w Kodeksie postępowania cywilnego.
We wniosku należy wskazać przede wszystkim spadkodawcę oraz osoby, które mogą należeć do kręgu spadkobierców.
W zależności od sprawy potrzebne mogą być m.in.:
- akt zgonu rodzica,
- akty stanu cywilnego spadkobierców,
- testament,
- informacje dotyczące innych potencjalnych spadkobierców,
- dokumenty pozwalające wykazać określone okoliczności związane z dziedziczeniem.
Sąd ustala, kto nabył spadek oraz w jakich częściach.
Postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku nie oznacza jednak jeszcze fizycznego podziału poszczególnych rzeczy pomiędzy spadkobierców.
STWIERDZENIE NABYCIA SPADKU A DZIAŁ SPADKU – TO NIE JEST TO SAMO
Jest to jedno z najczęstszych źródeł nieporozumień. Jeżeli sąd stwierdzi przykładowo, że troje dzieci nabyło spadek po 1/3 części, oznacza to określenie ich udziałów w całym spadku.
Nie oznacza natomiast automatycznie, że:
- pierwsze dziecko otrzymuje mieszkanie,
- drugie samochód,
- a trzecie oszczędności po zmarłym.
Do podziału konkretnych składników majątku służy dział spadku.
NA CZYM POLEGA DZIAŁ SPADKU PO RODZICU?
Jeżeli spadek nabyło kilka osób, powstaje pomiędzy nimi wspólność majątku spadkowego. Może ona zostać zniesiona poprzez dział spadku. Dział może nastąpić na podstawie umowy między spadkobiercami albo – jeżeli porozumienie nie jest możliwe – w postępowaniu przed sądem.
W przypadku nieruchomości umowny dział spadku wymaga zachowania odpowiedniej formy aktu notarialnego.
Sądowy dział spadku jest często konieczny w sytuacji konfliktu pomiędzy rodzeństwem.
CO MOŻE ZROBIĆ SĄD Z MIESZKANIEM LUB DOMEM PO RODZICACH?
Nieruchomość jest bardzo często najważniejszym składnikiem spadku, a jednocześnie źródłem największych sporów.
W ramach działu spadku możliwe jest m.in.:
• przyznanie nieruchomości jednemu ze spadkobierców z obowiązkiem spłaty pozostałych,
• fizyczny podział nieruchomości – jeżeli jest prawnie i faktycznie możliwy,
• sprzedaż nieruchomości i podział uzyskanej kwoty pomiędzy spadkobierców.
Przykładowo, jeżeli po rodzicach pozostało mieszkanie o wartości 600 000 zł, a spadek przypada dwójce dzieci po 1/2, sąd może przyznać mieszkanie jednemu z nich i – po uwzględnieniu wszystkich istotnych rozliczeń – zobowiązać go do odpowiedniej spłaty drugiego.
Wartość nieruchomości może stać się przedmiotem sporu. Jeżeli strony nie są w stanie uzgodnić wartości, konieczne może okazać się przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego rzeczoznawcy.
CO W SYTUACJI, JEŻELI JEDNO Z RODZEŃSTWA MIESZKA W DOMU PO RODZICACH?
Sam fakt zamieszkiwania w domu lub mieszkaniu należącym wcześniej do rodzica nie oznacza automatycznie, że osoba ta staje się jedynym właścicielem nieruchomości. Jeżeli nieruchomość weszła do spadku i została odziedziczona przez kilka osób, każda z nich posiada prawa wynikające z przysługującego jej udziału.
W toku działu spadku sąd może jednak brać pod uwagę szereg okoliczności, w tym dotychczasowy sposób korzystania z nieruchomości oraz możliwość dokonania spłat. Odrębną kwestią mogą być rozliczenia dotyczące nakładów, kosztów utrzymania nieruchomości czy sposobu korzystania z niej po śmierci rodzica.
CZY DAROWIZNY PRZEKAZANE JEDNEMU DZIECKU ZA ŻYCIA RODZICA MAJĄ ZNACZENIE?
Tak. W niektórych sprawach wcześniejsze darowizny mogą mieć bardzo istotne znaczenie.
Przykładowo rodzic mógł wiele lat przed śmiercią:
- przekazać jednemu dziecku mieszkanie,
- podarować działkę budowlaną,
- przekazać znaczną kwotę pieniędzy,
- sfinansować zakup nieruchomości.
W zależności od okoliczności darowizny mogą mieć znaczenie m.in. przy dziale spadku oraz dochodzeniu zachowku. Nie należy więc ograniczać analizy sprawy wyłącznie do tego, co formalnie należało do rodzica w dniu jego śmierci.
CO ZROBIĆ, JEŻELI RODZIC POMINĄŁ DZIECKO W TESTAMENCIE?
Pominięcie dziecka w testamencie nie zawsze oznacza, że nie przysługują mu żadne roszczenia. W określonych sytuacjach dziecko może dochodzić zachowku.
Zachowek ma charakter roszczenia pieniężnego i służy ochronie najbliższych członków rodziny spadkodawcy, którzy nie otrzymali należnej im korzyści ze spadku.
Wysokość zachowku zależy od okoliczności konkretnej sprawy, w szczególności od:
- kręgu spadkobierców,
- wartości spadku,
- udziału, jaki przypadłby danej osobie przy dziedziczeniu ustawowym,
- dokonanych przez spadkodawcę darowizn i innych przysporzeń uwzględnianych przy obliczaniu zachowku,
- sytuacji osoby uprawnionej.
Sprawy o zachowek wymagają często dokładnej analizy dokumentacji finansowej oraz wyceny nieruchomości.
WYDZIEDZICZENIE A ZACHOWEK
Należy odróżnić pominięcie w testamencie od wydziedziczenia.
Samo zapisanie całego majątku jednemu dziecku nie oznacza jeszcze skutecznego pozbawienia pozostałych dzieci prawa do zachowku.
Wydziedziczenie wymaga spełnienia przesłanek określonych przez prawo, a jego przyczyna powinna wynikać z testamentu. Jeżeli przykładowo rodzic napisał w testamencie, że wydziedzicza syna lub córkę, nie oznacza to automatycznie, że wydziedziczenie będzie skuteczne. W postępowaniu może powstać spór dotyczący rzeczywistego istnienia wskazanej przyczyny.
CZY TESTAMENT RODZICA MOŻNA PODWAŻYĆ?
Tak, jeżeli istnieją ku temu określone podstawy prawne.
W praktyce spory dotyczą m.in. sytuacji, w których zachodzi podejrzenie, że:
- podpis na testamencie został podrobiony,
- testament nie został własnoręcznie sporządzony, mimo że wymagała tego jego forma,
- rodzic w chwili sporządzania testamentu znajdował się w stanie wyłączającym świadome albo swobodne podjęcie decyzji i wyrażenie woli,
- działał pod wpływem błędu,
- testament został sporządzony pod wpływem groźby.
W tego rodzaju sprawach szczególnego znaczenia mogą nabrać dokumentacja medyczna, zeznania świadków oraz opinie biegłych, w tym – zależnie od charakteru zarzutów – biegłych lekarzy lub specjalistów z zakresu badania pisma ręcznego.
JAKIE DOKUMENTY WARTO ZEBRAĆ PRZED ROZPOCZĘCIEM SPRAWY SPADKOWEJ?
Przed konsultacją z adwokatem lub wszczęciem postępowania warto zgromadzić możliwie pełną dokumentację dotyczącą zarówno rodziny, jak i majątku zmarłego.
W szczególności mogą być potrzebne m.in.:
- akty stanu cywilnego,
- akt zgonu,
- testament lub testamenty,
- akty notarialne,
- numery ksiąg wieczystych,
- dokumenty dotyczące mieszkań, domów i działek,
- umowy darowizny,
- informacje o rachunkach bankowych,
- dokumenty dotyczące kredytów i innych zobowiązań,
- dokumentacja dotycząca wartościowych ruchomości,
- korespondencja mogąca mieć znaczenie dla sprawy,
- dokumentacja medyczna – jeżeli kwestionowana jest ważność testamentu.
Im wcześniej zostanie ustalony rzeczywisty stan majątku i zobowiązań, tym łatwiej ocenić właściwy sposób prowadzenia sprawy.
CZY WSZYSTKIE SPRAWY SPADKOWE TRZEBA PROWADZIĆ W SĄDZIE?
Odpowiedź brzmi - Nie.
Jeżeli spadkobiercy są zgodni co do tego, kto dziedziczy, oraz nie występują problemy dotyczące testamentu, część formalności może zostać przeprowadzona przed notariuszem.
Także dział spadku może zostać dokonany umownie, jeżeli wszyscy zainteresowani osiągną porozumienie.
Sąd staje się szczególnie istotny, gdy występuje konflikt dotyczący np.:
- ważności testamentu,
- kręgu spadkobierców,
- wysokości udziałów,
- wartości majątku,
- sposobu podziału nieruchomości,
- wysokości spłat,
- rozliczenia darowizn lub nakładów.
W takich przypadkach odpowiednie przygotowanie materiału dowodowego może mieć zasadnicze znaczenie dla wyniku postępowania.
ILE TRWA SPRAWA SPADKOWA?
Nie istnieje jeden termin właściwy dla wszystkich spraw spadkowych. Proste postępowanie dotyczące stwierdzenia nabycia spadku, w którym wszyscy uczestnicy są zgodni, może zakończyć się stosunkowo szybko. Znacznie dłużej mogą trwać sprawy, w których konieczne jest:
- przesłuchiwanie wielu świadków,
- badanie ważności testamentu,
- uzyskanie dokumentacji medycznej,
- sporządzenie opinii biegłego,
- wycena nieruchomości,
- rozliczenie darowizn i nakładów,
- przeprowadzenie działu rozbudowanego majątku.
Dlatego w sprawach konfliktowych istotne jest przygotowanie strategii postępowania jeszcze przed złożeniem pierwszego pisma do sądu.
NAJCZĘSTSZE BŁĘDY PO ŚMIERCI RODZICA W SPRAWACH SPADKOWYCH
Jednym z najczęstszych błędów jest wieloletnie pozostawianie spraw spadkowych bez formalnego uregulowania. Problemy ujawniają się później np. przy próbie sprzedaży mieszkania, uregulowania księgi wieczystej albo dokonania podziału majątku.
Innym błędem jest nieuwzględnianie długów zmarłego albo przekonanie, że skoro rodzic pozostawił testament, wszystkie pozostałe osoby automatycznie tracą jakiekolwiek prawa.
Ryzykowne może być również dokonywanie pomiędzy członkami rodziny nieformalnych ustaleń dotyczących nieruchomości bez sprawdzenia ich skutków prawnych.
SPRAWA SPADKOWA PO RODZICU – OD CZEGO NALEŻY ZACZĄĆ?
Najbezpieczniej uporządkować sprawę etapami:
Krok 1 – ustalić, czy istnieje testament.
Krok 2 – ustalić pełny krąg potencjalnych spadkobierców.
Krok 3 – sprawdzić, jaki majątek i jakie zobowiązania pozostawił rodzic.
Krok 4 – rozważyć przyjęcie albo odrzucenie spadku z uwzględnieniem ustawowego terminu.
Krok 5 – uzyskać stwierdzenie nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia.
Krok 6 – jeżeli spadkobierców jest kilku, ustalić sposób działu spadku.
Krok 7 – sprawdzić, czy konieczne są dodatkowe rozliczenia dotyczące m.in. darowizn, nakładów albo zachowku.
Takie uporządkowanie sprawy pozwala uniknąć sytuacji, w której spór rodzinny rozpoczyna się bez wcześniejszego ustalenia podstawowych faktów i dokumentów.
ADWOKAT OD SPRAW SPADKOWYCH – kiedy warto skorzystać z naszej pomocy?
Pomoc adwokata może być szczególnie przydatna, gdy pomiędzy spadkobiercami istnieje konflikt albo sprawa obejmuje testament, nieruchomości, znaczne darowizny dokonane za życia rodzica, długi spadkowe lub roszczenia o zachowek.
Adwokat może przeanalizować sytuację prawną spadkobiercy, przygotować wniosek o stwierdzenie nabycia spadku lub dział spadku, reprezentować klienta przed sądem, przygotować strategię dotyczącą zakwestionowania testamentu, a także prowadzić sprawę o zachowek.
W sprawach spadkowych szczególnie ważne jest spojrzenie na sytuację całościowo. Stwierdzenie nabycia spadku, dział spadku, zachowek i rozliczenie darowizn są ze sobą powiązane, ale stanowią różne zagadnienia prawne.
Kancelaria Adwokacka we Wrocławiu prowadzi sprawy spadkowe, w tym postępowania o stwierdzenie nabycia spadku, dział spadku, zachowek, podważenie testamentu oraz sprawy dotyczące rozliczeń pomiędzy spadkobiercami.
Jeżeli potrzebujesz pomocy w przeprowadzeniu sprawy spadkowej po śmierci rodzica, warto przeanalizować dokumenty i sytuację rodzinną jeszcze przed wszczęciem postępowania. Pozwala to ustalić właściwą strategię oraz ocenić, jakie roszczenia i uprawnienia rzeczywiście przysługują poszczególnym spadkobiercom.
Kancelaria Adwokacka we Wrocławiu
Adwokat Wrocław
Karol Sobkowiak
tel. 515 585 052
ADWOKAT WROCŁAW – ADWOKAT LUBIN – ADWOKAT OLEŚNICA – ADWOKAT WOŁÓW – ADWOKAT TRZEBNICA – ADWOKAT OŁAWA – ADWOKAT KOŁO – ADWOKAT ŚRODA ŚLĄSKA – ADWOKAT KALISZ – ADWOKAT OSTRÓW WLKP – ADWOKAT KONIN – ADWOKAT JELENIA GÓRA – ADWOKAT MILICZ