SĄDOWY DZIAŁ SPADKU – ILE TRWA I JAKIE DOWODY TRZEBA PRZYGOTOWAĆ?

SĄDOWY DZIAŁ SPADKU 

Śmierć bliskiej osoby nie zawsze oznacza zakończenie spraw związanych z jej majątkiem. Jeżeli spadek przypada kilku osobom, samo stwierdzenie nabycia spadku albo sporządzenie aktu poświadczenia dziedziczenia nie powoduje jeszcze, że poszczególne składniki majątku zostają podzielone pomiędzy spadkobierców.

Może więc powstać sytuacja, w której rodzeństwo wspólnie dziedziczy dom po rodzicach, samochód, oszczędności, działkę budowlaną czy inne składniki majątku, ale nie jest w stanie uzgodnić, komu mają one ostatecznie przypaść. Jeżeli spadkobiercy nie potrafią osiągnąć porozumienia, rozwiązaniem może być sądowy dział spadku.

W praktyce sprawa o dział spadku może być stosunkowo prostym postępowaniem, ale może również przekształcić się w wieloletni spór dotyczący wartości nieruchomości, darowizn dokonanych za życia spadkodawcy, nakładów na majątek, pobieranych pożytków czy rozliczenia spłaconych długów.

Dlatego przed złożeniem wniosku warto odpowiedzieć na dwa podstawowe pytania:

ile trwa sądowy dział spadku i jakie dowody należy przygotować, aby skutecznie dochodzić swoich praw?

 

CO WŁAŚCIWIE OZNACZA DZIAŁ SPADKU?

 

Jeżeli spadek odziedziczyła więcej niż jedna osoba, pomiędzy spadkobiercami powstaje wspólność majątku spadkowego.

Przykładowo, jeżeli troje dzieci dziedziczy po rodzicu po 1/3 spadku, nie oznacza to automatycznie, że jedno dziecko posiada 1/3 domu, drugie 1/3 samochodu, a trzecie 1/3 pieniędzy znajdujących się na rachunku bankowym w sensie fizycznego podziału tych składników. Do chwili dokonania działu spadku poszczególne prawa i rzeczy pozostają elementami wspólnego majątku spadkowego.

Dopiero dział spadku ma doprowadzić do określenia, które składniki majątku przypadną konkretnym spadkobiercom oraz czy i w jakiej wysokości powinny zostać dokonane pomiędzy nimi spłaty lub dopłaty.

Zgodnie z art. 1037 § 1 Kodeksu cywilnego dział spadku może nastąpić:

• na podstawie umowy pomiędzy wszystkimi spadkobiercami albo
• na podstawie orzeczenia sądu na żądanie któregokolwiek ze spadkobierców.

Oznacza to bardzo istotną rzecz: do wszczęcia sądowego działu spadku nie jest potrzebna zgoda pozostałych spadkobierców. Jeżeli więc przykładowo jedno z rodzeństwa od lat zajmuje dom po rodzicach i odmawia jakiegokolwiek rozliczenia z pozostałymi spadkobiercami, drugi spadkobierca nie musi czekać na jego zgodę - może wystąpić do sądu z wnioskiem o dział spadku.

 

KIEDY KONIECZNY JEST SĄDOWY DZIAŁ SPADKU?

 

Postępowanie sądowe jest potrzebne przede wszystkim wtedy, gdy spadkobiercy nie są w stanie dojść do porozumienia. Spór może dotyczyć zarówno samego sposobu podziału majątku, jak i jego wartości. Typowym w praktyce przykładem jest sytuacja, w której po rodzicach pozostaje dom. Jedno z dzieci spadkodawcy chce, aby nieruchomość została mu przyznana z obowiązkiem spłaty rodzeństwa, a rodzeństwo nie koniecznie. Może zdarzyć się też tak, że pozostali spadkobiercy mogą natomiast twierdzić, że dom powinien zostać sprzedany, ponieważ żaden z nich nie jest w stanie dokonać odpowiednio wysokich satysfakcjonujących spłat. Również typowym przykładem jest sytuacja w której między spadkobiercami zaistnieje spór dotyczący wartości nieruchomości. Jeden spadkobierca twierdzi, że dom jest wart 500.000 zł, podczas gdy drugi uważa, że jego rzeczywista wartość wynosi 900.000 zł. W takim przypadku różnica w wycenie bezpośrednio przekłada się na wysokość należnej spłaty.

 

CZY PRZED DZIAŁEM SPADKU TRZEBA MIEĆ STWIERDZENIE NABYCIA SPADKU?

 

Co do zasady należy ustalić, kto jest spadkobiercą oraz jakie udziały w spadku przysługują poszczególnym osobom. Może to wynikać między innymi z:

prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia.

 

CO SĄD USTALA W SPRAWIE O DZIAŁ SPADKU?

 

Jednym z najważniejszych przepisów dotyczących tego postępowania jest art. 684 k.p.c., zgodnie z którym:

,,skład i wartość spadku ulegającego podziałowi ustala sąd.’’

W praktyce sąd musi zatem ustalić przede wszystkim:

co wchodzi w skład spadku oraz jaka jest wartość poszczególnych składników.

Może chodzić przykładowo o:

• domy i mieszkania,
• działki,
• gospodarstwa rolne,
• samochody,
• środki znajdujące się na rachunkach bankowych,
• udziały i akcje,
• przedsiębiorstwo,
• ruchomości o większej wartości,
• wierzytelności oraz inne prawa majątkowe.

Jeżeli spadkobiercy pozostają w sporze co do tego, czy określony przedmiot w ogóle należy do spadku, również ta kwestia może stać się przedmiotem rozpoznania przez sąd.

 

JAKIE DOWODY NALEŻY PRZYGOTOWAĆ DO SPRAWY O DZIAŁ SPADKU?

 

Zakres potrzebnych dowodów zależy od konkretnego majątku oraz tego, o co dokładnie spierają się spadkobiercy. Nie istnieje więc jeden uniwersalny zestaw dokumentów właściwy dla każdej sprawy sądowej. Najczęściej należy jednak przygotować dokumenty pozwalające ustalić: krąg spadkobierców, skład majątku, jego wartość oraz wzajemne rozliczenia pomiędzy spadkobiercami.

 

DOKUMENTY DOTYCZĄCE DZIEDZICZENIA

Podstawowe znaczenie w sprawie spadkowej mogą mieć następujące dokumenty:

• postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku,
• akt poświadczenia dziedziczenia,
• testament lub testamenty spadkodawcy,
• dokumenty dotyczące zapisu windykacyjnego,
• dokumenty związane z wcześniejszymi postępowaniami spadkowymi.

 

DOKUMENTY DOTYCZĄCE NIERUCHOMOŚCI

Jeżeli w skład spadku wchodzi nieruchomość, szczególnie istotne mogą być:

• numer księgi wieczystej,
• akty notarialne,
• umowy sprzedaży lub darowizny,
• wypisy z rejestru gruntów,
• dokumentacja geodezyjna,
• dokumenty dotyczące zabudowy nieruchomości,
• dokumenty dotyczące nakładów i remontów.

Kodeks postępowania cywilnego wprost przewiduje, że jeżeli do spadku należy nieruchomość, należy przedstawić dowody wskazujące, że stanowiła ona własność spadkodawcy.

 

CZY POTRZEBNA JEST WYCENA NIERUCHOMOŚCI?

 

Jeżeli spadkobiercy są zgodni co do wartości nieruchomości, przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego nie zawsze będzie konieczne. Problem pojawia się, gdy pomiędzy uczestnikami istnieje znaczna różnica stanowisk.

Przykładowo: jeden spadkobierca chce przejąć mieszkanie i twierdzi, że jest ono warte 400.000 zł, natomiast pozostali oceniają jego wartość na 650.000 zł. W takiej sytuacji sąd może dopuścić dowód z opinii biegłego rzeczoznawcy majątkowego. Opinia biegłego może mieć zasadnicze znaczenie dla ustalenia wartości majątku, a w konsekwencji także wysokości spłat należnych pozostałym spadkobiercom.

To właśnie oczekiwanie na opinię, zgłaszanie do niej zarzutów oraz ewentualne sporządzanie opinii uzupełniających jest jednym z powodów, dla których sporne postępowania działowe mogą trwać stosunkowo długo.

 

NAKŁADY NA DOM PO RODZICACH – CZY MOŻNA JE ROZLICZYĆ?

 

Tak - jest to jeden z najczęściej występujących sporów w sprawach o dział spadku.

Wyobraźmy sobie sytuację, w której po śmierci rodziców jedno z dzieci pozostaje w odziedziczonym domu.

Przez kilka lat finansuje m.in.:

• wymianę dachu,
• remont instalacji,
• wymianę okien,
• remont łazienki,
• naprawę ogrzewania,
• podatki i inne wydatki związane z nieruchomością.

Przy dziale spadku może powstać pytanie, które z tych wydatków podlegają rozliczeniu pomiędzy spadkobiercami. Art. 686 k.p.c. przewiduje możliwość rozpoznania w postępowaniu działowym wzajemnych roszczeń współspadkobierców dotyczących m.in. nakładów poczynionych na spadek oraz spłaconych długów spadkowych. Dlatego osoba domagająca się rozliczenia nakładów powinna przygotować odpowiednie dowody. Mogą to być faktury, rachunki, potwierdzenia przelewów, umowy z wykonawcami, fotografie dokumentujące remont, korespondencja pomiędzy spadkobiercami, a w określonych przypadkach również zeznania świadków.

 

JEDEN SPADKOBIERCA MIESZKA W DOMU – CZY POZOSTALI MOGĄ ŻĄDAĆ ROZLICZENIA?

 

To kolejny problem często występujący w praktyce. Po śmierci rodziców jedno z rodzeństwa pozostaje w domu przez wiele lat, podczas gdy pozostali spadkobiercy nie korzystają z nieruchomości mimo że część spadku należy tak naprawdę również do nich. Sama okoliczność zamieszkiwania przez jednego współspadkobiercę nie oznacza automatycznie, że w każdej sprawie będzie on zobowiązany do zapłaty określonej kwoty pozostałym. Konieczna w takiej sytuacji jest analiza sposobu korzystania z nieruchomości, zachowania współspadkobierców oraz tego, czy pozostali zostali faktycznie pozbawieni możliwości współposiadania i korzystania z rzeczy. Roszczenia dotyczące posiadania poszczególnych przedmiotów spadkowych mogą jednak zostać rozpoznane w ramach postępowania działowego.

 

CO Z CZYNSZEM POBIERANYM Z ODZIEDZICZONEGO MIESZKANIA?

 

Załóżmy, że troje rodzeństwa odziedziczyło mieszkanie. Jeden ze spadkobierców wynajmuje je osobom trzecim i przez kilka lat sam pobiera czynsz, pozostali spadkobiercy nie maja w tym momencie z tego układu żadnych benefitów, natomiast przy dziale spadku pozostali mogą domagać się odpowiedniego rozliczenia pobranych przychodów. Art. 686 k.p.c. pozwala bowiem sądowi rozstrzygnąć w postępowaniu działowym także o wzajemnych roszczeniach współspadkobierców związanych z pobranymi pożytkami i innymi przychodami.

W takiej sprawie szczególnie istotne mogą być umowy najmu, historia rachunku bankowego, potwierdzenia wpłat, korespondencja z najemcami czy dokumentacja podatkowa.

 

DAROWIZNY DOKONANE PRZEZ RODZICÓW ZA ŻYCIA – CZY MAJĄ ZNACZENIE?

 

Mogą mieć bardzo duże znaczenie. Jednym z bardziej skomplikowanych elementów działu spadku może być zaliczenie darowizn na schedę spadkową.

W określonych przez przepisy przypadkach wcześniejsze przysporzenia dokonane przez spadkodawcę na rzecz spadkobiercy mogą mieć wpływ na ostateczne rozliczenie spadku. Przykładowo rodzic mógł kilkanaście lat przed śmiercią przekazać jednemu dziecku mieszkanie, działkę albo znaczną sumę pieniędzy. Pozostali spadkobiercy mogą wówczas podnosić kwestię uwzględnienia tej darowizny przy dziale spadku.

Dlatego w takim wypadku warto zabezpieczyć między innymi:

• akty notarialne darowizn,
• umowy,
• potwierdzenia przelewów,
• dokumenty bankowe,
• korespondencję ze spadkodawcą,
• dokumentację dotyczącą wartości przekazanego majątku.

 

JAK SĄD MOŻE PODZIELIĆ SPADEK?

 

Sposób podziału zależy przede wszystkim od rodzaju majątku. Jeżeli przedmiot można racjonalnie podzielić fizycznie, możliwy jest tzw. podział w naturze. W przypadku nieruchomości może jednak okazać się, że jej fizyczny podział jest niemożliwy albo gospodarczo nieracjonalny (ten scenariusz może wiązać się z szeregiem zbędnych kosztów na adaptacje nieruchomości np. modyfikacje w zakresie wstawiania ścian, wykonanie oddzielnego wejścia itp.).

Wówczas częstym rozwiązaniem jest:

przyznanie nieruchomości jednemu spadkobiercy z obowiązkiem spłaty pozostałych.

Jeżeli natomiast żaden ze spadkobierców nie może albo nie chce przejąć nieruchomości (nie można zasądzić dla kogoś nieruchomości na jego wyłączną własność jeśli on sam tego nie chce), możliwa jest jej sprzedaż i podział uzyskanych środków stosownie do udziałów.

Warto wskazać, że taktyka procesowa w tym sam wybór odpowiedniego sposobu działu spadku powinien być przemyślany jeszcze przed złożeniem wniosku.

 

ILE TRWA SĄDOWY DZIAŁ SPADKU?

 

Nie istnieje ustawowy termin, w którym sąd musi zakończyć sprawę o dział spadku. Czas postępowania zależy przede wszystkim od stopnia konfliktu pomiędzy spadkobiercami i zakresu koniecznego postępowania dowodowego (w tym wydania opinii przez biegłego, ilości terminów sądowych potrzebnych dla przesłuchania świadków itd.).

Prosty i zgodny dział spadku może zakończyć się stosunkowo szybko – niekiedy już po jednej lub kilku rozprawach. Zupełnie inaczej wygląda jednak sytuacja, gdy spadkobiercy pozostają w ostrym konflikcie - sprawa może wówczas trwać kilkanaście miesięcy, dwa–trzy lata, a w szczególnie skomplikowanych przypadkach nawet dłużej.

Nie należy więc przyjmować, że istnieje jedna standardowa odpowiedź na pytanie: „ile trwa dział spadku?”.

 

CO NAJBARDZIEJ PRZEDŁUŻA SPRAWĘ O DZIAŁ SPADKU?

 

Najczęściej są to spory dotyczące np.:

• składu spadku,
• wartości nieruchomości,
• własności poszczególnych składników,
• nakładów poniesionych przez spadkobierców,
• pobranych pożytków i dochodów,
• spłaconych długów spadkowych,
• wcześniejszych darowizn,
• sposobu podziału nieruchomości,
• wysokości spłat.

Postępowanie może dodatkowo wydłużyć konieczność sporządzenia jednej lub kilku opinii biegłych – jest to scenariusz dość typowy dla tego rodzaju postępowań. 

Szczególnie skomplikowane bywają sprawy, w których oprócz rzeczoznawcy majątkowego konieczna jest np. opinia biegłego geodety albo specjalisty z zakresu budownictwa.

 

CZY MOŻNA POŁĄCZYĆ DZIAŁ SPADKU ZE ZNIESIENIEM WSPÓŁWŁASNOŚCI?

Odpowiedź na tak postawione pytanie brzmi -Tak.

W praktyce zdarzają się sytuacje, w których określony majątek jest objęty współwłasnością wynikającą nie tylko z dziedziczenia. Przepisy pozwalają w odpowiednich przypadkach połączyć dział spadku i zniesienie współwłasności w jednym postępowaniu.

Może to być szczególnie istotne w przypadku nieruchomości należących wcześniej do małżonków albo majątku, którego sytuacja własnościowa zmieniała się na przestrzeni wielu lat.

 

JAK PRZYGOTOWAĆ SIĘ DO SPRAWY O DZIAŁ SPADKU?

 

Największym błędem jest składanie wniosku bez wcześniejszego ustalenia, czego właściwie chcemy od sądu i jak zamierzamy to udowodnić.

Przed rozpoczęciem sprawy warto odpowiedzieć sobie na kilka pytań:

Co dokładnie wchodzi w skład spadku?

Ile warte są poszczególne składniki?

Który składnik majątku chcę otrzymać?

Czy jestem w stanie dokonać spłaty pozostałych spadkobierców?

Czy pozostali spadkobiercy pobierali dochody ze wspólnego majątku?

Czy ponosiłem wydatki lub nakłady na majątek spadkowy?

Czy spłacałem długi spadkodawcy?

Czy za życia spadkodawcy dokonywane były znaczące darowizny?

 

Dopiero po odpowiedzi na te pytania można prawidłowo określić żądania i przygotować materiał dowodowy.

Nadto w mojej ocenie z uwagi na skomplikowany charakter postępowań spadkowych, konieczność analizy wielu elementów, nadto nierzadko rozciągniętych w czasie w okresie wielu lat sprzed daty śmierci spadkodawcy – w tego rodzaju postępowaniach warto skorzystać z pomocy adwokata.

 

JAKICH BŁĘDÓW UNIKAĆ?

 

W praktyce problemy mogą wynikać przede wszystkim z braku dokumentowania wydatków. Jeżeli przez dziesięć lat jeden ze spadkobierców finansował remonty domu, ale płacił wykonawcom wyłącznie gotówką i nie zachował faktur ani rachunków, wykazanie zakresu i wartości nakładów może być znacznie trudniejsze.

Warto zatem zachowywać:

faktury, umowy, przelewy, wiadomości SMS, e-maile, fotografie oraz inne dokumenty mogące potwierdzić okoliczności istotne dla przyszłego rozliczenia.

 

CZY WARTO SKORZYSTAĆ Z POMOCY ADWOKATA W SPRAWIE O DZIAŁ SPADKU?

 

Nie każda sprawa o dział spadku wymaga wieloletniego postępowania – to prawda. Jeżeli wszyscy spadkobiercy są zgodni, postępowanie może być stosunkowo nieskomplikowane i na warunki polskiego sądownictwa dość szybkie.

W mojej ocenie, pomoc adwokata staje się szczególnie istotna, gdy np.:

• pomiędzy spadkobiercami istnieje konflikt,
• w skład spadku wchodzi nieruchomość o znacznej wartości,
• istnieje spór dotyczący wartości majątku,
• jeden ze spadkobierców korzysta wyłącznie z nieruchomości,
• istnieją roszczenia o rozliczenie nakładów,
• jeden ze spadkobierców pobierał dochody z majątku,
• przed śmiercią dokonywane były znaczne darowizny,
• uczestnicy proponują zupełnie różne sposoby podziału.

W takich przypadkach właściwe przygotowanie stanowiska już na początku postępowania może mieć zasadnicze znaczenie dla jego wyniku.

 

Ważne!!! Dział spadku stanowi jedyny sposób zniesienia wspólności majątku spadkowego. Kodeks cywilny przewiduje dwa rodzaje działu spadku – dział umowny oraz dział sądowy (art. 1037 § 1 k.c.).

 

Ważne!!! Sądowy dział spadku nie wymaga zgody wszystkich zainteresowanych. Z wnioskiem może wystąpić nawet jeden spadkobierca, mimo sprzeciwu pozostałych.

 

Ważne!!! Adwokat może pomóc w ustaleniu składu majątku spadkowego, przygotowaniu wniosku o dział spadku, sformułowaniu roszczeń o rozliczenie nakładów i pożytków, przygotowaniu wniosków dowodowych oraz reprezentowaniu spadkobiercy przed sądem. W przypadku sporu warto przeanalizować dokumentację jeszcze przed wszczęciem postępowania. Pozwala to ustalić nie tylko jakiego sposobu działu spadku żądać, lecz również jakie dowody mogą przesądzić o wyniku sprawy.

 

Ważne!!! Umowny dział spadku może objąć cały spadek lub być ograniczony do jedynie jego części.

 

 

Kancelaria Adwokacka we Wrocławiu

Adwokat Wrocław

Karol Sobkowiak

tel. 515 585 052

 

ADWOKAT WROCŁAW – ADWOKAT LUBIN – ADWOKAT OLEŚNICA – ADWOKAT WOŁÓW – ADWOKAT TRZEBNICA – ADWOKAT OŁAWA – ADWOKAT KOŁO – ADWOKAT ŚRODA ŚLĄSKA – ADWOKAT KALISZ – ADWOKAT OSTRÓW WLKP – ADWOKAT KONIN – ADWOKAT JELENIA GÓRA – ADWOKAT MILICZ