Podejrzenie, że testament przedstawiony po śmierci rodzica, małżonka albo innej bliskiej osoby został sfałszowany, należy do najpoważniejszych sytuacji występujących w sprawach spadkowych.
Niejednokrotnie wątpliwości pojawiają się dopiero podczas postępowania o stwierdzenie nabycia spadku. Jeden z członków rodziny przedstawia testament, o którego istnieniu pozostali spadkobiercy wcześniej nie wiedzieli, z dokumentu wynika przy tym, że cały albo zasadnicza część majątku ma przypaść właśnie tej osobie.
W takiej sytuacji mogą pojawić się pytania:
Czy testament rzeczywiście napisał spadkodawca?
Czy podpis znajdujący się pod testamentem jest autentyczny?
Czy możliwe jest zbadanie pisma przez biegłego?
Jak zakwestionować testament przed sądem?
Skąd uzyskać dokumenty zawierające autentyczne podpisy zmarłego?
Czy sfałszowanie testamentu może prowadzić również do odpowiedzialności karnej?
Jeżeli istnieją rzeczywiste podstawy do zakwestionowania autentyczności testamentu, nie należy ograniczać się do stwierdzenia przed sądem, że „podpis wygląda inaczej”. Konieczne może być podjęcie konkretnych działań dowodowych.
TESTAMENT WŁASNORĘCZNY RZECZYWIŚCIE MUSI BYĆ WŁASNORĘCZNY
Jedną z najczęściej spotykanych form testamentu jest testament własnoręczny, określany również jako testament holograficzny.
Zgodnie z art. 949 § 1 Kodeksu cywilnego spadkodawca może sporządzić testament w ten sposób, że:
- napisze go w całości pismem ręcznym (nie może to być komputerowo spisany tekst i jedynie podpis pod dokumentem ale całość musi być spisana ręką spadkodawcy),
- podpisze go,
- i opatrzy go datą.
Najważniejsze jest sformułowanie „w całości pismem ręcznym” (fakt ten będę zapewne powtarzał wielokrotnie gdyż jest to częsty błąd praktyczny).
Podsumowując i powtarzając do znudzenia, nie wystarczy więc przygotowanie tekstu testamentu na komputerze, jego wydrukowanie i złożenie pod nim podpisu przez spadkodawcę. W przypadku testamentu własnoręcznego zasadniczo cały tekst dokumentu musi zostać napisany ręcznie przez testatora.
Wymagania dotyczące formy testamentu mają charakter szczególny, a naruszenie przepisów regulujących jego formę może skutkować nieważnością testamentu.
Dlatego w przypadku testamentu własnoręcznego badaniu może podlegać nie tylko sam podpis, ale również cały tekst testamentu.
JAKIE OKOLICZNOŚCI MOGĄ WZBUDZAĆ PODEJRZENIE SFAŁSZOWANIA TESTAMENTU?
Sam fakt, że testament jest dla określonego spadkobiercy niekorzystny, oczywiście nie oznacza jeszcze, że został sfałszowany. Istnieją jednak okoliczności, które mogą uzasadniać dokładniejsze zbadanie dokumentu. Wątpliwości mogą pojawić się zwłaszcza wtedy, gdy:
- charakter pisma wyraźnie różni się od wcześniejszych dokumentów spadkodawcy,
- podpis odbiega od podpisów składanych przez niego w podobnym okresie,
- testament pojawił się dopiero po śmierci spadkodawcy, a wcześniej nikt z rodziny o nim nie wiedział,
- dokument znajduje się wyłącznie w posiadaniu osoby, która odnosi z niego największą korzyść,
- treść testamentu radykalnie odbiega od wcześniejszych deklaracji spadkodawcy,
- spadkodawca wcześniej sporządził inny testament o zupełnie odmiennej treści,
- dokument został rzekomo sporządzony w okresie, w którym stan zdrowia spadkodawcy powodował istotne problemy z pisaniem,
- sposób formułowania zdań, stosowane zwroty albo błędy językowe istotnie odbiegają od wcześniejszego sposobu pisania przez spadkodawcę,
- istnieją rozbieżności dotyczące okoliczności odnalezienia testamentu,
- osoba przedstawiająca testament nie potrafi przekonująco wyjaśnić, kiedy i w jaki sposób weszła w jego posiadanie.
Żadna z tych okoliczności sama w sobie nie przesądza o fałszerstwie niejako automatycznie. Ich nagromadzenie może jednak stanowić poważny powód do podejrzeń i wątpliwości, nadto mogą stanowić argument dla sądu spadku za przeprowadzeniem szczegółowego postępowania dowodowego.
CO ZROBIĆ, JEŻELI TESTAMENT ZOSTAŁ PRZEDSTAWIONY W SPRAWIE SPADKOWEJ?
Jeżeli testament został złożony w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku, osoba kwestionująca jego autentyczność powinna wyraźnie przedstawić swoje stanowisko.
Nie należy poprzestawać jedynie na ogólnym oświadczeniu:
„Nie wierzę, że mój ojciec napisał ten testament”.
Z punktu widzenia postępowania dowodowego znacznie istotniejsze jest wskazanie konkretnych przyczyn kwestionowania dokumentu oraz przedstawienie odpowiednich wniosków dowodowych – sąd opiera się na dowodach nie jedynie na narracjach jednej ze stron sporu sądowego.
Można w praktyce wskazać, że kwestionuje się np.:
autentyczność całego testamentu,
albo – zależnie od rodzaju dokumentu –
autentyczność podpisu spadkodawcy.
Jednocześnie należy rozważyć złożenie wniosku o przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego posiadającego wiadomości specjalne z zakresu kryminalistycznych badań pisma ręcznego i dokumentów, można również przeprowadzić oględziny testamentu.
BIEGŁY MOŻE ZBADAĆ, CZY TESTAMENT RZECZYWIŚCIE NAPISAŁ SPADKODAWCA
W praktyce jednym z najważniejszych dowodów w sprawie dotyczącej autentyczności testamentu własnoręcznego jest opinia biegłego z zakresu badań pisma ręcznego.
Biegły sądowy może porównywać zakwestionowany testament z dokumentami, co do których istnieją podstawy do przyjęcia, że zostały rzeczywiście sporządzone albo podpisane przez spadkodawcę (jako ciekawostkę praktyczną można dodać, że materiał porównawczy może być rozmaity – nawet stare pocztówki czy koperty adresowane pismem spadkodawcy).
Sąd Najwyższy w swoim orzecznictwie wprost odnosił się do wykorzystania opinii grafologicznej w sprawach dotyczących autentyczności testamentów.
Nie chodzi przy tym o potoczne „porównanie podpisów”. Badanie pisma może uwzględniać wiele cech grafizmu, a ich prawidłowa ocena wymaga wiadomości specjalnych. Dlatego własne przekonanie członków rodziny, że „to nie jest pismo mamy”, może stanowić impuls do podjęcia działań, ale nie powinno zastępować profesjonalnego postępowania dowodowego.
KLUCZOWE ZNACZENIE MA MATERIAŁ PORÓWNAWCZY
Samo przedstawienie testamentu biegłemu może nie wystarczyć. Do przeprowadzenia miarodajnych badań potrzebny jest odpowiedni materiał porównawczy, czyli dokumenty zawierające autentyczne pismo lub podpisy spadkodawcy.
Mogą to być przykładowo np.:
- wcześniejsze testamenty,
- umowy,
- dokumenty bankowe,
- dokumentacja urzędowa,
- własnoręcznie napisane podania,
- listy, pocztówki,
- notatki,
- dokumenty pracownicze,
- dokumentacja związana z nieruchomościami,
- dokumenty znajdujące się w aktach innych postępowań sądowych,
- podpisy składane przed notariuszem lub urzędnikiem,
- inne dokumenty powstałe w okresie możliwie zbliżonym do daty sporządzenia testamentu.
Szczególnie wartościowy może być materiał, którego autentyczność nie budzi wątpliwości. Istotny jest również czas jego powstania. Charakter pisma człowieka może bowiem zmieniać się wraz z wiekiem, chorobą, pogorszeniem sprawności ręki czy przyjmowanymi lekami. Dlatego nie zawsze optymalnym materiałem porównawczym będą dokumenty sporządzone kilkadziesiąt lat przed zakwestionowanym testamentem – natomiast proszę mieć na uwadze, że biegli sądowi dlatego noszą to miano ponieważ na ogół są to wysokiej klasy specjaliści którzy naprawdę znają się na swoim rzemiośle i potrafią często ze skrawków pism, nawet ze skromnego materiału porównawczego stworzyć pełne i dokładne opinie specjalistyczne.
NIE MAM DOKUMENTÓW Z PODPISEM ZMARŁEGO – CZY MOGĘ COŚ ZROBIĆ?
Odpowiedź brzmi ,że - Tak.
Brak dokumentów znajdujących się w domu nie oznacza, że przeprowadzenie badań będzie niemożliwe. W toku postępowania można ustalić, gdzie mogą znajdować się dokumenty zawierające autentyczne podpisy lub pismo spadkodawcy (mogą to być np. dokumenty które spadkodawca podpisywał w bankach i urzędach), a następnie złożyć odpowiednie wnioski dowodowe.
Dokumenty mogą znajdować się przykładowo w aktach:
- innych spraw sądowych,
- postępowań administracyjnych,
- dokumentacji bankowej,
- aktów notarialnych i dokumentacji notarialnej,
- dokumentacji pracowniczej,
- postępowań związanych z nieruchomościami.
W bardziej skomplikowanych sprawach właśnie zabezpieczenie odpowiedniego materiału porównawczego może okazać się jednym z najważniejszych elementów strategii procesowej.
CZY SĄD MOŻE SAM PORÓWNAĆ PODPISY?
W praktyce sąd oczywiście ocenia cały materiał dowodowy, ale ustalenie autentyczności pisma może wymagać wiadomości specjalnych, a takimi dysponuje biegły sądowy a niekoniecznie sąd. Nie należy zatem zakładać, że wystarczy położyć obok siebie testament oraz kilka wcześniejszych dokumentów i stwierdzić, że podpisy „wyglądają inaczej”.
CO JEŚLI PIERWSZA OPINIA BIEGŁEGO JEST NIEJEDNOZNACZNA?
Nie każda opinia daje odpowiedź o stuprocentowej pewności, biegły też może mieć wątpliwości lub formułować rozmaite uwagi np. dotyczące materiału porównawczego.
W praktyce problem w zakresie jednoznaczności opinii, może wystąpić zwłaszcza wtedy, gdy:
- materiał porównawczy jest bardzo ograniczony,
- spadkodawca pozostawił niewiele dokumentów,
- dokument jest stary albo uszkodzony,
- pismo spadkodawcy uległo zmianie z powodu wieku lub choroby,
- testament zawiera niewielką ilość tekstu,
- istnieją poważne różnice pomiędzy dostępnymi próbkami pisma.
Jeżeli opinia jest niepełna, niejasna, wewnętrznie sprzeczna albo nie odpowiada na istotne pytania, należy rozważyć zgłoszenie do niej zarzutów, wezwanie biegłego do złożenia wyjaśnień, sporządzenie opinii uzupełniającej, a w uzasadnionych przypadkach – dopuszczenie dowodu z opinii innego biegłego lub odpowiedniego instytutu.
CZY MOŻNA ZAMÓWIĆ PRYWATNĄ OPINIĘ GRAFOLOGA?
Tak można, jednak prywatna opinia w toku sprawy nie zastępuje opinii wydanej przez biegłego sądowego. Prywatna ekspertyza może być pomocna jeszcze przed rozpoczęciem sporu sądowego, ponieważ pozwala wstępnie ocenić, czy podejrzenia dotyczące dokumentu mają jakieś obiektywne podstawy. Trzeba jednak pamiętać o różnicy pomiędzy prywatną ekspertyzą sporządzoną na zlecenie klienta (odpłatnie na zlecenie strony zainteresowanej wynikiem sporu) ,a opinią biegłego sądowego przeprowadzoną jako dowód w postępowaniu (realizowaną przez biegłego wskazanego i powołanego przez niezawisły sąd).
Prywatna opinia nie powinna być automatycznie utożsamiana z opinią biegłego powołanego przez sąd, dlatego ekspertyza prywatna może być elementem przygotowania sprawy, z reguły ułatwia pracę i wzmacnia argumentację przytaczaną przez adwokata ale nie należy zakładać, że sama zakończy spór dotyczący autentyczności testamentu.
SFAŁSZOWANY TESTAMENT A STWIERDZENIE NABYCIA SPADKU
Jeżeli dokument przedstawiony jako testament nie został rzeczywiście sporządzony przez spadkodawcę w wymaganej prawem formie, nie może stanowić skutecznej podstawy dziedziczenia testamentowego, może to całkowicie zmienić wynik postępowania spadkowego.
W zależności od sytuacji do dziedziczenia może dojść:
- na podstawie wcześniejszego ważnego testamentu albo
- według zasad dziedziczenia ustawowego zgodnie z przepisami w tej materii.
Dlatego ustalenie autentyczności dokumentu może decydować o tym, kto ostatecznie odziedziczy nieruchomości, pieniądze, przedsiębiorstwo lub pozostały majątek spadkodawcy.
CO JEŻELI SĄD JUŻ STWIERDZIŁ NABYCIE SPADKU NA PODSTAWIE FAŁSZYWEGO TESTAMENTU?
Sytuacja staje się trudniejsza, ale nie musi oznaczać, że nie można już podjąć żadnych działań. Jeżeli prawomocne postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku zostało wydane na podstawie testamentu, którego autentyczność następnie została skutecznie zakwestionowana, należy przeanalizować możliwość zastosowania odpowiednich instrumentów procesowych prowadzących do zmiany ustalonego porządku dziedziczenia – w skrócie jest to procesowo możliwe.
SFAŁSZOWANIE TESTAMENTU MOŻE MIEĆ RÓWNIEŻ KONSEKWENCJE KARNE
Podrobienie lub przerobienie testamentu nie jest wyłącznie problemem prawa spadkowego. W zależności od konkretnych okoliczności zachowanie sprawcy może prowadzić również do odpowiedzialności karnej związanej z fałszowaniem dokumentów lub posługiwaniem się dokumentem podrobionym.
Jeżeli istnieją konkretne dowody wskazujące na możliwość popełnienia przestępstwa, można rozważyć zawiadomienie organów ścigania prokuratury lub policji. Postępowanie karne może mieć dodatkowe znaczenie dowodowe, ponieważ w jego toku mogą zostać zabezpieczone dokumenty, przeprowadzone ekspertyzy kryminalistyczne oraz przesłuchane osoby posiadające informacje dotyczące powstania dokumentu. Samo złożenie zawiadomienia o podejrzeniu popełnienia przestępstwa nie zastępuje jednak odpowiedniego działania w postępowaniu spadkowym.
OSOBA FAŁSZUJĄCA TESTAMENT MOŻE ZOSTAĆ UZNANA ZA NIEGODNĄ DZIEDZICZENIA
Kodeks cywilny przewiduje instytucję niegodności dziedziczenia. Znaczenie może mieć w szczególności umyślne ukrycie lub zniszczenie testamentu spadkodawcy, jego podrobienie lub przerobienie albo świadome skorzystanie z testamentu podrobionego lub przerobionego.
W praktyce oznacza to, że osoba próbująca uzyskać spadek przy pomocy sfałszowanego testamentu może narazić się nie tylko na przegranie sporu dotyczącego ważności testamentu, ale również na dalsze konsekwencje w sferze prawa spadkowego – co finalnie może doprowadzić do sytuacji że taka osoba w ogóle nie będzie uwzględniona w kręgu osób dziedziczących spadek po krewnym.
JAK PRZYGOTOWAĆ SIĘ DO SPRAWY O SFAŁSZOWANY TESTAMENT?
Jeżeli podejrzewasz, że testament został podrobiony, w mojej opinii praktyka i adwokata zajmującego się sprawami spadkowymi od wielu lat, warto możliwie szybko:
1. Zabezpieczyć informacje dotyczące oryginału testamentu.
Należy ustalić, gdzie dokument się znajduje, kto go przedstawił oraz kiedy miał zostać odnaleziony.
2. Zebrać dokumenty zawierające autentyczne pismo spadkodawcy.
Najlepiej pochodzące z okresu możliwie zbliżonego do daty testamentu.
3. Nie dokonywać żadnych zmian na dokumentach.
Oryginały mogą być potrzebne do badań.
4. Ustalić okoliczności powstania testamentu.
Kto wiedział o jego sporządzeniu? Gdzie miał zostać napisany? Kto go przechowywał? Kto i kiedy go znalazł?
5. Ustalić, czy istnieją wcześniejsze testamenty.
6. Zidentyfikować potencjalnych świadków.
7. Przeanalizować akta postępowania spadkowego - jeżeli sprawa sądowa już się toczy.
8. Rozważyć wniosek o opinię biegłego z zakresu badań pisma ręcznego i dokumentów.
9. W uzasadnionych przypadkach rozważyć zawiadomienie organów ścigania.
10. Sprawdzić, czy zachodzą podstawy do wystąpienia z żądaniem uznania określonego spadkobiercy za niegodnego dziedziczenia.
CZY WARTO SKORZYSTAĆ Z POMOCY ADWOKATA?
Spory dotyczące autentyczności testamentów należą do spraw, w których strategia dowodowa może mieć zasadnicze znaczenie.
Adwokat prowadzący sprawę spadkową może przede wszystkim przeanalizować testament oraz akta sprawy, określić, jakie konkretnie okoliczności należy zakwestionować, przygotować wnioski dowodowe, wskazać dokumenty potrzebne jako materiał porównawczy oraz sformułować pytania kierowane do biegłego. Szczególnie istotna może być również analiza opinii biegłego już po jej sporządzeniu. Nie każda opinia niekorzystna dla strony oznacza bowiem, że sprawa została definitywnie przegrana. Trzeba zbadać między innymi, czy biegły dysponował odpowiednim materiałem porównawczym, czy zastosował właściwą metodologię oraz czy jego wnioski są jednoznaczne i logicznie wynikają z przeprowadzonych badań.
Ważne!!! Jeżeli testament przedstawiony po śmierci bliskiej osoby budzi wątpliwości co do autentyczności pisma lub podpisu, warto przeanalizować dokument jeszcze przed podjęciem dalszych czynności w postępowaniu spadkowym.
Ważne!!! Kancelaria adwokacka może pomóc w analizie testamentu, przygotowaniu zarzutów dotyczących jego autentyczności, zgromadzeniu materiału porównawczego, sformułowaniu wniosku o opinię biegłego oraz reprezentacji w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku i innych postępowaniach związanych z zakwestionowanym testamentem.
Ważne!!! Każda sprawa wymaga indywidualnej oceny – zarówno treści testamentu, jak i okoliczności jego sporządzenia oraz ujawnienia.
Kancelaria Adwokacka we Wrocławiu
Adwokat Wrocław
Karol Sobkowiak
tel. 515 585 052
ADWOKAT WROCŁAW – ADWOKAT LUBIN – ADWOKAT OLEŚNICA – ADWOKAT WOŁÓW – ADWOKAT TRZEBNICA – ADWOKAT OŁAWA – ADWOKAT KOŁO – ADWOKAT ŚRODA ŚLĄSKA – ADWOKAT KALISZ – ADWOKAT OSTRÓW WLKP – ADWOKAT KONIN – ADWOKAT JELENIA GÓRA – ADWOKAT MILICZ