Dziedziczenie przez kilkoro dzieci często prowadzi do sytuacji, w której rodzeństwo staje się współspadkobiercami tego samego majątku. Problem pojawia się wówczas, gdy jedna z osób chce „wyjść ze spadku” i otrzymać pieniądze odpowiadające wartości swojego udziału, podczas gdy pozostali spadkobiercy nie są zainteresowani ani sprzedażą majątku, ani przeprowadzeniem działu spadku.
Powstaje wówczas pytanie:
czy jeden ze spadkobierców może sprzedać swoją część spadku bez zgody pozostałego rodzeństwa?
Co do zasady – tak. Spadkobierca może zbyć swój udział w spadku bez uzyskiwania zgody pozostałych spadkobierców.
Trzeba jednak bardzo wyraźnie odróżnić zbycie udziału spadkowego od rozporządzenia udziałem w konkretnej rzeczy wchodzącej w skład spadku, np. domu, mieszkania albo działki. W obu przypadkach obowiązują bowiem inne zasady.
CO OZNACZA „MOJA CZĘŚĆ SPADKU”?
Jeżeli po śmierci spadkodawcy dziedziczy kilka osób, każdej z nich przysługuje określony udział w spadku.
Przykładowo:
po śmierci ojca spadek dziedziczy troje dzieci – Anna, Piotr i Tomasz – każde w równych częściach, w udziale wynoszącym 1/3 spadku.
Jeżeli w skład spadku wchodzą np.:
- dom o wartości 900.000 zł,
- samochód o wartości 60.000 zł,
- środki na rachunku bankowym w wysokości 90.000 zł,
to przed przeprowadzeniem działu spadku nie można upraszczać sytuacji w ten sposób, że Anna „ma 1/3 domu”, Piotr „ma samochód”, a Tomasz „ma pieniądze”.
Każdy ze spadkobierców posiada udział w całej masie spadkowej.
Dopiero dział spadku prowadzi do definitywnego ustalenia, które składniki majątku przypadną poszczególnym spadkobiercom.
CZY MOŻNA SPRZEDAĆ SWÓJ UDZIAŁ W CAŁYM SPADKU BEZ ZGODY RODZEŃSTWA?
Odpowiedź jest twierdząca - Tak.
Zgodnie z art. 1051 Kodeksu cywilnego spadkobierca, który spadek przyjął, może zbyć spadek w całości lub w części. Przepis ten znajduje zastosowanie również do zbycia udziału spadkowego.
Oznacza to, że jeżeli spadkobiercy przysługuje np. 1/3 udziału w spadku, może on sprzedać ten udział osobie trzeciej.
Nie potrzebuje do tego zgody brata, siostry ani innych współspadkobierców.
Pozostali spadkobiercy nie mogą zatem skutecznie zablokować sprzedaży udziału spadkowego tylko dlatego, że nie odpowiada im osoba nabywcy albo chcieliby, aby majątek pozostał wyłącznie w rodzinie.
KOMU MOŻNA SPRZEDAĆ UDZIAŁ W SPADKU?
Nabywcą może być zarówno inny spadkobierca, jak i – co do zasady – osoba całkowicie obca dla rodziny.
Możliwe jest więc przykładowo sprzedanie swojego udziału:
- bratu,
- siostrze,
- innemu członkowi rodziny,
- osobie trzeciej,
- inwestorowi zainteresowanemu nabyciem praw do majątku spadkowego.
W praktyce przed sprzedażą udziału osobie trzeciej często warto jednak podjąć negocjacje z pozostałymi spadkobiercami. Dla rodzeństwa nabycie udziału jednego ze spadkobierców może być bowiem korzystniejsze niż dopuszczenie do sytuacji, w której w miejsce członka rodziny do wspólności majątku spadkowego wejdzie osoba obca.
CO WŁAŚCIWIE KUPUJE NABYWCA UDZIAŁU SPADKOWEGO?
To bardzo istotne zagadnienie.
Kupujący nie nabywa automatycznie konkretnego pokoju w domu, konkretnego fragmentu działki czy określonej części pieniędzy znajdujących się na rachunku.
Nabywa tylko i aż - udział w spadku.
Zgodnie z art. 1053 k.c. nabywca spadku wstępuje w prawa i obowiązki spadkobiercy. Jeżeli zatem sprzedawany jest udział wynoszący np. 1/3 spadku jak w powyższym przykładzie, nabywca uzyskuje sytuację prawną związaną z tym udziałem, w tym możliwość uczestniczenia w późniejszym dziale spadku.
Sprzedaż udziału spadkowego może więc istotnie zmienić sytuację pozostałych członków rodziny.
SPRZEDAŻ UDZIAŁU W SPADKU A SPRZEDAŻ UDZIAŁU W KONKRETNYM MIESZKANIU – TO NIE JEST TO SAMO
W praktyce jest to jedno z najczęściej mylonych zagadnień.
Należy odróżnić:
A. sprzedaż udziału w całym spadku
od
B. rozporządzenia udziałem w konkretnym przedmiocie należącym do spadku.
Przykładowo czym innym jest stwierdzenie:
„sprzedaję swój udział wynoszący 1/3 w spadku po ojcu”,
a czym innym:
„sprzedaję swój udział w mieszkaniu, które wchodzi w skład spadku po ojcu”.
W pierwszym przypadku zastosowanie znajdują przede wszystkim przepisy dotyczące zbycia spadku, w tym art. 1051 i następne k.c.
W drugim przypadku trzeba uwzględnić szczególną regulację art. 1036 k.c.
Art. 1036. Kodeksu Cywilnego odnosi się wprost do rozporządzenia udziałem w przedmiocie należącym do spadku -
,,Spadkobierca może za zgodą pozostałych spadkobierców rozporządzić udziałem w przedmiocie należącym do spadku. W braku zgody któregokolwiek z pozostałych spadkobierców rozporządzenie jest bezskuteczne o tyle, o ile naruszałoby uprawnienia przysługujące temu spadkobiercy na podstawie przepisów o dziale spadku.’’.
CZY MOŻNA BEZ ZGODY RODZEŃSTWA SPRZEDAĆ UDZIAŁ W KONKRETNYM PRZEDMIOCIE NALEŻĄCYM DO SPADKU?
Zgodnie z art. 1036 k.c. powołanym powyżej, spadkobierca może za zgodą pozostałych spadkobierców rozporządzić udziałem w przedmiocie należącym do spadku.
Jeżeli zgody któregokolwiek z pozostałych spadkobierców nie ma, dokonane rozporządzenie może okazać się bezskuteczne w takim zakresie, w jakim naruszałoby uprawnienia tego spadkobiercy wynikające z przepisów o dziale spadku.
Ma to ogromne znaczenie praktyczne. Jeżeli przykładowo spadek obejmuje dom, samochód i oszczędności, a jeden ze spadkobierców próbuje samodzielnie rozporządzić swoim udziałem w samym domu, sytuacja prawna jest inna niż przy sprzedaży udziału w całym spadku. Dlatego przed dokonaniem takiej transakcji warto dokładnie ustalić, co rzeczywiście ma być przedmiotem sprzedaży.
CZY RODZEŃSTWO MA PIERWSZEŃSTWO W ZAKUPIE UDZIAŁU?
Samo pokrewieństwo nie powoduje automatycznie, że brat albo siostra mają ustawowe pierwszeństwo nabycia udziału spadkowego.
Nie można więc przyjąć ogólnej zasady:
„najpierw muszę zaproponować swój udział rodzeństwu”.
W konkretnych sytuacjach mogą jednak występować dodatkowe regulacje związane z charakterem określonych składników majątku. Dlatego przed sprzedażą udziału – szczególnie jeżeli w skład spadku wchodzi nieruchomość rolna, gospodarstwo rolne, przedsiębiorstwo lub inne szczególne składniki – należy indywidualnie przeanalizować stan prawny każdej takiej sprawy.
W JAKIEJ FORMIE TRZEBA SPRZEDAĆ UDZIAŁ SPADKOWY?
Sprzedaż udziału spadkowego nie może zostać dokonana zwykłą ustną umową ani standardową umową pisemną sporządzoną pomiędzy stronami.
Kodeks cywilny przewiduje dla umowy zobowiązującej do zbycia spadku formę aktu notarialnego. W praktyce oznacza to konieczność wizyty u notariusza.Jest to istotne również wtedy, gdy w skład spadku wchodzą różnego rodzaju składniki majątkowe.
Art. 1052 Kodeksu Cywilnego –
,,§ 3. Umowa zobowiązująca do zbycia spadku powinna być zawarta w formie aktu notarialnego. To samo dotyczy umowy przenoszącej spadek, która zostaje zawarta w celu wykonania istniejącego uprzednio zobowiązania do zbycia spadku.’’.
CZY PRZED SPRZEDAŻĄ TRZEBA MIEĆ STWIERDZENIE NABYCIA SPADKU?
Z punktu widzenia bezpieczeństwa i praktycznego przeprowadzenia transakcji sytuacja spadkowa powinna być odpowiednio udokumentowana.
Najczęściej podstawą wykazania praw do spadku będzie:
- prawomocne postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo
- zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia sporządzony przez notariusza.
Dokumenty te pozwalają wykazać, kto jest spadkobiercą oraz jaka jest wysokość przysługującego mu udziału.
CZY TRZEBA WCZEŚNIEJ PRZEPROWADZIĆ DZIAŁ SPADKU?
Nie.
Właśnie zbycie udziału spadkowego może być rozwiązaniem dla osoby, która nie chce czekać na zakończenie działu spadku. Jeżeli jednak pomiędzy rodzeństwem istnieje możliwość porozumienia, warto rozważyć również inne rozwiązanie – umowny dział spadku połączony ze spłatą jednego ze spadkobierców.
Przykładowo dom może otrzymać jeden z braci, który zobowiąże się zapłacić siostrze kwotę odpowiadającą wartości jej udziału. Natomiast jeżeli porozumienie nie jest możliwe, każdy ze spadkobierców może wystąpić do sądu o przeprowadzenie działu spadku.
RODZEŃSTWO NIE CHCE ANI SPRZEDAĆ DOMU, ANI MNIE SPŁACIĆ – CO MOGĘ ZROBIĆ?
Jest to bardzo częsty problem praktyczny. Przykładowo troje rodzeństwa dziedziczy dom. Jedno z nich chce sprzedaży nieruchomości i podziału pieniędzy, natomiast pozostali odpowiadają że nie chcą dopuścić do sprzedaży ale też nie mają pieniędzy na dokonanie spłaty. Taki sprzeciw nie oznacza, że jeden ze spadkobierców musi pozostawać we wspólności majątku spadkowego przez kolejne kilkanaście czy kilkadziesiąt lat.
Może on przede wszystkim:
- podjąć próbę zawarcia umowy o dział spadku,
- zaproponować pozostałym spadkobiercom odpłatne przejęcie swojego udziału,
- rozważyć sprzedaż udziału spadkowego osobie trzeciej,
- wystąpić do sądu z wnioskiem o dział spadku.
W praktyce właśnie postępowanie o dział spadku jest często najskuteczniejszym sposobem rozwiązania wieloletniego konfliktu pomiędzy spadkobiercami.
CO Z DŁUGAMI SPADKOWYMI PO SPRZEDAŻY UDZIAŁU?
Sprzedaż udziału w spadku nie powinna być traktowana jako prosty sposób na uwolnienie się od odpowiedzialności wobec wierzycieli spadkowych. Zgodnie z art. 1055 § 1 k.c. nabywca spadku ponosi odpowiedzialność za długi spadkowe w takim samym zakresie jak zbywca, natomiast ich odpowiedzialność względem wierzycieli jest solidarna.
Osoba sprzedająca udział powinna więc przed zawarciem umowy ustalić nie tylko wartość aktywów spadkowych, ale również zakres ewentualnych zobowiązań pozostawionych przez spadkodawcę.
CZY KONFLIKT Z RODZEŃSTWEM MOŻE UNIEMOŻLIWIĆ WYJŚCIE ZE SPADKU?
Co do zasady – nie.
Pozostali spadkobiercy mogą nie zgadzać się na proponowany sposób podziału majątku. Mogą nie chcieć sprzedaży nieruchomości. Mogą również nie dysponować środkami potrzebnymi do spłaty.
Nie oznacza to jednak, że jeden ze spadkobierców jest bezterminowo związany wspólnością majątku spadkowego. W zależności od sytuacji może rozważyć przede wszystkim zbycie swojego udziału spadkowego albo wystąpienie do sądu o dział spadku. To szczególnie istotne w sprawach, w których konflikt rodzinny trwa od wielu lat, nieruchomość pozostaje niewykorzystana albo korzysta z niej tylko jeden ze spadkobierców.
Podsumowanie – czy można sprzedać swoją część spadku bez zgody rodzeństwa?
Tak – spadkobierca, który przyjął spadek, może co do zasady sprzedać przysługujący mu udział spadkowy bez zgody pozostałego rodzeństwa.
POMOC ADWOKATA W SPRAWACH O DZIAŁ I SPRZEDAŻ SPADKU
Sprawy dotyczące wspólnego dziedziczenia nieruchomości należą do tych postępowań spadkowych, w których konflikt rodzinny może znacząco utrudniać znalezienie rozwiązania.
Adwokat może pomóc m.in. w:
- analizie praw do spadku i wysokości udziałów,
- ustaleniu składu i wartości majątku spadkowego,
- ocenie możliwości sprzedaży udziału spadkowego,
- negocjacjach z pozostałymi spadkobiercami,
- przygotowaniu propozycji spłat,
- przygotowaniu wniosku o dział spadku,
- reprezentacji w postępowaniu sądowym,
- rozliczeniu nakładów, wydatków oraz korzystania z majątku spadkowego przez poszczególnych spadkobierców.
Ważne!!! Jeżeli odziedziczyłeś majątek wspólnie z rodzeństwem, a pozostali spadkobiercy nie zgadzają się na sprzedaż, podział albo spłatę Twojego udziału, warto przeanalizować dostępne możliwości prawne przed podjęciem decyzji o sprzedaży udziału osobie trzeciej.
Kancelaria Adwokacka we Wrocławiu
Adwokat Wrocław
Karol Sobkowiak
tel. 515 585 052
ADWOKAT WROCŁAW – ADWOKAT LUBIN – ADWOKAT OLEŚNICA – ADWOKAT WOŁÓW – ADWOKAT TRZEBNICA – ADWOKAT OŁAWA – ADWOKAT KOŁO – ADWOKAT ŚRODA ŚLĄSKA – ADWOKAT KALISZ – ADWOKAT OSTRÓW WLKP – ADWOKAT KONIN – ADWOKAT JELENIA GÓRA – ADWOKAT MILICZ