JAK OBNIŻYĆ ZACHOWEK, KTÓREGO ŻĄDA RODZEŃSTWO?

Sprawy o zachowek bardzo często powstają pomiędzy rodzeństwem. Typowy przypadek wygląda następująco: rodzice jeszcze za życia przekazują dom, mieszkanie albo inną nieruchomość jednemu z dzieci w formie darowizny, ewentualnie wskazują je jako jedynego spadkobiercę w testamencie ,a następnie już po śmierci rodzica pozostałe dzieci występują z żądaniem zapłaty zachowku.

Samo zgłoszenie żądania zachowku nie oznacza jednak, że wskazana przez brata lub siostrę kwota rzeczywiście jest należna. W praktyce istnieje wiele sposobów obrony przed roszczeniem o zachowek. W zależności od okoliczności konkretnej sprawy możliwe jest zarówno zakwestionowanie samej zasady odpowiedzialności, jak i znaczne obniżenie kwoty zachowku, a także rozłożenie należności na raty lub odroczenie terminu jej zapłaty.

 

CZY BRAT LUB SIOSTRA W OGÓLE MAJĄ PRAWO DO ZACHOWKU?

Zgodnie z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego prawo do zachowku przysługuje:

• zstępnym spadkodawcy, czyli przede wszystkim dzieciom, wnukom i dalszym potomkom,
• małżonkowi spadkodawcy,
• rodzicom spadkodawcy,

- o ile osoby te w konkretnym przypadku byłyby powołane do spadku z ustawy.

Kiedy więc mówimy o „zachowku dla rodzeństwa”, najczęściej chodzi o sytuację, w której dzieci tego samego spadkodawcy występują przeciwko sobie.

Przykładowo: ojciec miał troje dzieci. Dom przekazał jednemu synowi, natomiast po jego śmierci pozostałe dzieci żądają od swojego brata zapłaty zachowku. W takim przypadku ,w mojej ocenie typowym i bardzo często powtarzalnym w praktyce , rodzeństwo może rzeczywiście znaleźć się po przeciwnych stronach procesu o zachowek.

 

NIE NALEŻY AUTOMATYCZNIE AKCEPTOWAĆ KWOTY PODANEJ W WEZWANIU DO ZAPŁATY

Jednym z najczęściej popełnianych błędów jest założenie, że skoro brat albo siostra zażądali np. 100,000 zł lub 150.000 zł itd. Tytułem zachowku, to właśnie taka kwota jest bezsporna i należna. Warto zaznaczyć, że wcale nie musi tak być.

Wysokość zachowku jest wynikiem szeregu obliczeń, w takim wypadku należy ustalić m.in.:

• krąg spadkobierców ustawowych,
• udział spadkowy osoby występującej o zachowek,
• skład i wartość spadku,
• długi spadkowe podlegające uwzględnieniu,
• darowizny podlegające doliczeniu do spadku,
• darowizny otrzymane wcześniej przez osobę żądającą zachowku,
• ewentualne inne przysporzenia podlegające zaliczeniu,
• właściwy ułamek zachowku.

Dopiero po przeprowadzeniu powyższych ustaleń można odpowiedzieć na pytanie, jaka kwota rzeczywiście się należy i czy w ogóle zachowek przysługuje.

 

ZAKWESTIONOWANIE WARTOŚCI NIERUCHOMOŚCI MOŻE ZNACZNIE OBNIŻYĆ ZACHOWEK

W wielu procesach o zachowek najważniejszym przedmiotem sporu nie jest samo prawo do zachowku, lecz wartość nieruchomości. Jeżeli osoba żądająca zachowku twierdzi, że dom otrzymany przez brata jest wart 1.500.000 zł, podczas gdy jego rzeczywista wartość wynosi np. 900.000 zł, różnica bezpośrednio przekłada się na wysokość dochodzonego roszczenia.

Nie należy więc bezkrytycznie akceptować:

• prywatnych wycen przedstawionych przez drugą stronę,
• cen ofertowych nieruchomości znalezionych w internecie,
• wartości wskazanej jednostronnie w pozwie,
• wartości wynikającej wyłącznie z subiektywnej oceny członka rodziny.

W postępowaniu sądowym wartość nieruchomości może zostać ustalona na podstawie opinii biegłego rzeczoznawcy majątkowego i ten element spraw o zapłatę zachowku uznałbym za niemal pewny w sytuacji nie osiągnięcia porozumienia na etapie przedsądowym i wystąpienia sporu między stronami.

 

STAN NIERUCHOMOŚCI W CHWILI DAROWIZNY MOŻE MIEĆ OGROMNE ZNACZENIE

Szczególnie istotna jest sytuacja, gdy po otrzymaniu domu lub mieszkania obdarowany przeprowadził kosztowny remont. Wyobraźmy sobie, że syn otrzymał od rodziców zaniedbany dom wymagający generalnego remontu. Następnie z własnych środków wymienił dach, instalację elektryczną, ogrzewanie, okna, wykonał elewację i całkowicie wyremontował wnętrze. Po kilkunastu latach nieruchomość przedstawia zupełnie inną wartość. W takiej sprawie należy bardzo dokładnie zbadać zasady ustalenia wartości darowizny. Nie można automatycznie przypisywać spadkodawcy wzrostu wartości majątku będącego efektem późniejszych nakładów finansowych i pracy obdarowanego.

Dlatego w procesie szczególnego znaczenia nabierają:

• fotografie nieruchomości sprzed remontu,
• faktury i rachunki,
• umowy z wykonawcami,
• dokumentacja budowlana,
• zeznania świadków,
• dokumentacja fotograficzna kolejnych etapów remontu.

 

SPRAWDŹ, CZY RODZEŃSTWO WCZEŚNIEJ NIE OTRZYMAŁO DAROWIZN 

To jeden z najważniejszych elementów obrony w sprawach o zachowek, jeśli występujesz w pozycji tej strony która została pozwana. Osoba żądająca pieniędzy może pomijać fakt, że sama wcześniej otrzymała znaczny majątek od rodziców.

Mogły to być przykładowo:

• pieniądze na zakup mieszkania,
• mieszkanie lub działka,
• środki na budowę domu,
• znaczna kwota pieniężna,
• udział w nieruchomości,
• inna wartościowa darowizna.

Darowizny otrzymane przez osobę uprawnioną mogą mieć znaczenie przy ustalaniu należnego jej zachowku. Dlatego przed zapłatą żądanej kwoty należy odtworzyć historię większych przesunięć majątkowych dokonanych przez spadkodawcę. Może się okazać, że brat żądający obecnie 100.000 zł zachowku wcześniej otrzymał od rodziców przysporzenia, które powinny zostać uwzględnione przy rozliczeniu.

 

CZY PRZEKAZANIE NIERUCHOMOŚCI RZECZYWIŚCIE BYŁO DAROWIZNĄ?

Nie każde przeniesienie własności nieruchomości na dziecko musi być darowizną. W praktyce bardzo istotne znaczenie ma rozróżnienie pomiędzy umową darowizny a umową dożywocia, nie bez znaczenia pozostają również ewentualne zapisy dotyczące określonych służebności na rzecz osoby przekazującej nieruchomość.

Jeżeli rodzic przeniósł własność nieruchomości w zamian za określone świadczenia, w szczególności zapewnienie mu utrzymania i opieki na zasadach wynikających z umowy dożywocia, ocena skutków takiej czynności dla zachowku może być zupełnie inna niż w przypadku klasycznej darowizny. Dlatego przed rozpoczęciem obrony należy przede wszystkim przeczytać akt notarialny przekazania nieruchomości.

Samo potoczne stwierdzenie członków rodziny, że „rodzice przepisali dom na syna”, nie mówi jeszcze, z jaką czynnością prawną mamy do czynienia.

 

OPIEKA NAD RODZICAMI MOŻE MIEĆ ZNACZENIE

Częstym źródłem konfliktów jest następująca sytuacja: jedno dziecko przez wiele lat zajmuje się rodzicami, natomiast pozostałe rodzeństwo utrzymuje z nimi sporadyczny kontakt lub nie utrzymuje do wcale.

Dziecko mieszkające z rodzicami w takiej sytuacji może m.in. realizować aktywności takie jak:

• robić zakupy, opłaca rozmaite rachunki,
• wozi ich do lekarzy,
• organizuje leczenie,
• ponosi część kosztów utrzymania,
• wykonuje remonty,
• pomaga w codziennych czynnościach,
• opiekuje się rodzicem w chorobie.

 

Po analizie takiego przypadku można wnioskować, że to właśnie temu dziecku rodzice pozostawiają następnie dom jako swojego rodzaju rekompensatę za opiekę. Po ich śmierci pozostali członkowie rodziny żądają zachowku. Sam fakt sprawowania opieki nie powoduje automatycznie utraty prawa do zachowku przez pozostałe dzieci. Może jednak mieć istotne znaczenie w całokształcie okoliczności sprawy, zwłaszcza przy ocenie wyjątkowych podstaw obniżenia roszczenia oraz relacji rodzinnych.

Dlatego warto zabezpieczyć dowody rzeczywiście sprawowanej opieki.

 

RAŻĄCO NIEWŁAŚCIWE ZACHOWANIE RODZEŃSTWA MOŻE MIEĆ ZNACZENIE

W szczególnych przypadkach znaczenia nabiera art. 5 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym nie można czynić ze swojego prawa użytku sprzecznego ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem tego prawa lub zasadami współżycia społecznego.

Sąd Najwyższy dopuszcza możliwość zastosowania tej konstrukcji również w sprawach o zachowek, ale podkreśla jej wyjątkowy charakter.

Nie wystarczy więc powiedzieć:

„brat nie interesował się ojcem”.

Trzeba na poparcie swoich twierdzeń przed sądem przedstawić konkretne okoliczności i dowody – nie jest rolą sądu poszukiwanie dowodów korzystnych dla którejkolwiek ze stron. Znaczenie mogą mieć przykładowo szczególnie naganne relacje rodzinne, wieloletnie zerwanie więzi, odmowa pomocy znajdującemu się w potrzebie rodzicowi czy wyjątkowo niewłaściwe zachowanie wobec osoby zobowiązanej do zapłaty zachowku.

Każdy taki przypadek wymaga jednak indywidualnej analizy.

 

OBNIŻENIE ZACHOWKU

Obecnie przepisy Kodeksu cywilnego dają dość szerokie możliwości so dochodzenia obniżenia roszczenia zachowkowego.

Przepisy pozwalają zobowiązanemu żądać:

odroczenia terminu płatności zachowku, rozłożenia zachowku na raty, a w wyjątkowych przypadkach – również jego obniżenia.

Przy podejmowaniu decyzji sąd bierze pod uwagę sytuację osobistą i majątkową zarówno osoby uprawnionej do zachowku, jak i osoby zobowiązanej do jego zapłaty. Jest to niezwykle istotne w sytuacji, gdy głównym albo jedynym wartościowym składnikiem majątku otrzymanego po rodzicach jest nieruchomość.

 

CZY MOŻNA OBNIŻYĆ ZACHOWEK, JEŻELI TRZEBA BYŁOBY SPRZEDAĆ DOM?

Może to stanowić jeden z istotnych argumentów, ale nie oznacza automatycznego obniżenia roszczenia. Wyobraźmy sobie, że córka otrzymała dom rodzinny, w którym mieszka wraz ze swoją rodziną. Nie posiada znacznych oszczędności. Przykładowo brat żąda od niej aż 300.000 zł zachowku. Zapłata całej kwoty jednorazowo mogłaby oznaczać konieczność sprzedaży nieruchomości stanowiącej centrum życiowe rodziny.

W takiej sytuacji należy rozważyć wykorzystanie art. 997¹ k.c. i przedstawić sądowi pełny obraz sytuacji majątkowej oraz osobistej obu stron.

,,§  1. Obowiązany do zaspokojenia roszczenia z tytułu zachowku może żądać odroczenia terminu jego płatności, rozłożenia go na raty, a w wyjątkowych przypadkach - jego obniżenia, przy uwzględnieniu sytuacji osobistej i majątkowej uprawnionego do zachowku oraz obowiązanego do zaspokojenia roszczenia z tytułu zachowku.’’.

Mając na uwadze powyższe zapisy należy wskazać, że nie wystarczy jednak ogólne twierdzenie o trudnej sytuacji finansowej – sąd potrzebuje dowodów

Potrzebne mogą być dokumenty dotyczące np.:

• osiąganych dochodów,
• kosztów utrzymania,
• posiadanego majątku,
• zobowiązań kredytowych,
• sytuacji rodzinnej,
• możliwości uzyskania finansowania,
• charakteru i przeznaczenia odziedziczonej nieruchomości.

 

ROZŁOŻENIE ZACHOWKU NA RATY MOŻE BYĆ LEPSZE NIŻ SPRZEDAŻ NIERUCHOMOŚCI

Nie każda skuteczna obrona musi prowadzić do oddalenia powództwa. Czasami najważniejszym celem pozwanego jest uniknięcie konieczności jednorazowego zgromadzenia kilkuset tysięcy złotych. Cytowany w poprzednim fragmencie Art. 997¹ k.c. pozwala żądać rozłożenia zachowku na raty –

,,§  2. W przypadku rozłożenia na raty roszczenia z tytułu zachowku terminy ich uiszczenia nie mogą przekraczać łącznie pięciu lat. W wypadkach zasługujących na szczególne uwzględnienie sąd, na wniosek zobowiązanego, może odroczyć termin zapłaty rat już wymagalnych lub przedłużyć termin, o którym mowa w zdaniu pierwszym. Zmieniony termin nie może być dłuższy niż dziesięć lat.’’.

Ma to szczególne znaczenie, jeżeli zobowiązany posiada wartościowy majątek, ale nie dysponuje odpowiednią ilością gotówki. Zamiast sprzedaży rodzinnego domu możliwe może być zatem rozłożenie obowiązku zapłaty w czasie.

 

PRZEDAWNIENIE ROSZCZENIA O ZACHOWEK

Zawsze należy również sprawdzić, czy roszczenie nie jest przedawnione. W sprawach spadkowych daty mają ogromne znaczenie. Nie należy więc ograniczać analizy do pytania, kiedy zmarł rodzic. Korzystne albo i konieczne jest ustalenie m.in.:

• czy sporządzono testament i kiedy,
• kiedy testament został ogłoszony,
• przeciwko komu kierowane jest roszczenie,
• z jakiego tytułu wynika odpowiedzialność danej osoby,
• czy doszło do zdarzeń wpływających na bieg przedawnienia.

Zarzut przedawnienia stanowi bardzo mocny argument obrony, może w odpowiedniej sprawie stanowić podstawowy lub jedyny element obrony.

 

JAKIE DOWODY WARTO ZABEZPIECZYĆ? 

Osoba, która otrzymała wezwanie do zapłaty zachowku albo pozew, powinna możliwie szybko zgromadzić dokumentację.

W szczególności warto odnaleźć:

• testament,
• akty notarialne dotyczące darowizn,
• umowę dożywocia, jeżeli została zawarta,
• dokumenty dotyczące nieruchomości,
• stare fotografie nieruchomości,
• dokumentację remontów,
• faktury i rachunki,
• potwierdzenia przelewów,
• dowody darowizn dokonanych na rzecz pozostałego rodzeństwa,
• dokumenty dotyczące finansowania rodziców,
• dokumentację dotyczącą kosztów opieki,
• korespondencję między członkami rodziny,
• dane osób mogących zeznawać jako świadkowie.

 

OTRZYMAŁEM POZEW O ZACHOWEK – CO ROBIĆ?

Odpowiem krótko - Pozwu nie należy ignorować. Sąd może zobowiązać pozwanego do złożenia odpowiedzi na pozew w określonym terminie – z reguły 14 dni. To właśnie na tym etapie należy odpowiednio sformułować stanowisko i przedstawić wnioski dowodowe.

 

ADWOKAT W SPRAWIE O ZACHOWEK

Spory o zachowek należą do spraw, w których wynik procesu może zależeć nie tylko od przepisów prawa spadkowego ale przede wszystkim od prawidłowego ustalenia wartości majątku i zgromadzenia odpowiednich dowodów.

Pomoc adwokata może obejmować w szczególności analizę zasadności żądania zachowku, obliczenie jego prawidłowej wysokości, przygotowanie odpowiedzi na wezwanie do zapłaty, prowadzenie negocjacji ugodowych, sporządzenie odpowiedzi na pozew oraz reprezentację przed sądem.

 

 

Kancelaria Adwokacka we Wrocławiu

Adwokat Wrocław

Karol Sobkowiak

tel. 515 585 052

 

ADWOKAT WROCŁAW – ADWOKAT LUBIN – ADWOKAT OLEŚNICA – ADWOKAT WOŁÓW – ADWOKAT TRZEBNICA – ADWOKAT OŁAWA – ADWOKAT KOŁO – ADWOKAT ŚRODA ŚLĄSKA – ADWOKAT KALISZ – ADWOKAT OSTRÓW WLKP – ADWOKAT KONIN – ADWOKAT JELENIA GÓRA – ADWOKAT MILICZ