Informacja, że rodzic, małżonek albo inna bliska osoba sporządziła testament i cały swój majątek przekazała komuś innemu, bywa dla rodziny z reguły dużym zaskoczeniem. Często pojawia się wówczas przekonanie wśród członków rodziny zmarłego, że:
„Skoro nie ma mnie w testamencie, to nic mi się nie należy”.
Nie zawsze jest to taka oczywista prawda. Polskie prawo przewiduje bowiem instytucję zachowku, której podstawowym celem jest ochrona najbliższych członków rodziny spadkodawcy przed całkowitym pozbawieniem ich korzyści majątkowej ze spadku. Samo pominięcie określonej osoby w testamencie nie oznacza jeszcze jej wydziedziczenia. W wielu przypadkach osoba, która nie otrzymała niczego na podstawie testamentu, może wystąpić przeciwko spadkobiercy testamentowemu z roszczeniem o zapłatę konkretnej sumy pieniężnej.
POMINIĘCIE W TESTAMENCIE NIE OZNACZA AUTOMATYCZNIE UTRATY WSZYSTKICH PRAW
Spadkodawca ma co do zasady prawo zdecydować, kto otrzyma jego majątek po śmierci. Może zatem sporządzić testament i powołać do całości spadku tylko jedną osobę, nawet jeżeli posiada kilkoro dzieci. Przykładowo ojciec posiadający troje dzieci może sporządzić testament, w którym cały swój majątek pozostawi tylko jednemu z nich. Nie oznacza to jednak automatycznie, że pozostałe dzieci nie mogą dochodzić żadnych roszczeń (w tym o zapłatę zachowku).
Dlatego trzeba rozróżnić dwie sytuacje:
pominięcie w testamencie – spadkodawca po prostu nie powołuje danej osoby do dziedziczenia, oraz
wydziedziczenie – spadkodawca pozbawia osobę uprawnioną prawa do zachowku z przyczyn przewidzianych przez ustawę.
To rozróżnienie ma z prawnego punktu widzenia zasadnicze znaczenie, można by powiedzieć ,że wprost kolosalne.
CZYM JEST ZACHOWEK?
Zachowek jest instrumentem ochrony majątkowej najbliższej rodziny spadkodawcy.
Zgodnie z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego uprawnienie do zachowku może przysługiwać:
- zstępnym spadkodawcy, czyli przede wszystkim dzieciom, a w odpowiednich przypadkach również wnukom i dalszym zstępnym,
- małżonkowi spadkodawcy,
- rodzicom spadkodawcy,
pod warunkiem że dana osoba byłaby powołana do spadku według przepisów z ustawy.
Jeżeli osoba uprawniona nie otrzymała należnego jej zachowku, może – przy spełnieniu ustawowych przesłanek – wystąpić z roszczeniem o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo jego uzupełnienia. Zachowek nie oznacza zatem zasadniczo żądania wydania konkretnego składnika spadku. Jeżeli przykładowo brat otrzymał na podstawie testamentu mieszkanie po rodzicach, drugi brat pominięty w testamencie nie może tylko z tego powodu żądać przeniesienia na niego części własności mieszkania, może natomiast domagać się określonych rozliczeń i spłat.
ILE WYNOSI ZACHOWEK?
Wysokość zachowku zależy przede wszystkim od udziału, jaki przypadłby danej osobie przy dziedziczeniu ustawowym.
Co do zasady zachowek wynosi:
1/2 wartości udziału spadkowego, który przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym.
Jeżeli jednak uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo uprawniony zstępny jest małoletni, zachowek wynosi:
2/3 wartości udziału spadkowego.
Nie oznacza to więc, że osoba pominięta w testamencie zawsze może żądać połowy całego majątku spadkodawcy. Najpierw trzeba ustalić, jaki udział przypadłby tej osobie przy dziedziczeniu ustawowym, a dopiero następnie ustalić należny jej ułamek zachowku.
Przykład obrazujący – ojciec przepisał wszystko jednemu dziecku. Załóżmy, że zmarły pozostawił dwóch pełnoletnich synów i nie pozostawił małżonka. Gdyby nie było testamentu, każdy z synów dziedziczyłby po 1/2 spadku. Ojciec sporządził jednak testament i cały majątek pozostawił tylko jednemu synowi (drugiego pominął w zapisach testamentu). Jeżeli nie zachodzą inne okoliczności wpływające na wysokość roszczenia, jego zachowek będzie co do zasady odpowiadał połowie udziału ustawowego tzn.:
1/2 udziału według ustawy podzielona na pół = 1/4 odpowiednio ustalonej wartości stanowiącej podstawę obliczenia zachowku.
Jeżeli zatem podstawa obliczenia zachowku wyniosłaby 800.000 zł jako wartość całego spadku po zmarłym, punktem wyjścia dla roszczenia pominiętego syna byłaby kwota:
200.000 zł.
(800 tyś po połowie dla 2 synów z ustawy = po 400 tyś na każdego z synów gdyby nie było testamentu tzn. tytułem zachowku mówimy o wartości odpowiadającej połowie wartości udziału spadkowego z ustawy tj. 400 tyś podzielone jeszcze na poł = 200 tyś. Zł.)
W praktyce obliczenia mogą być jednak znacznie bardziej skomplikowane, zwłaszcza gdy przed śmiercią dokonywane były darowizny, lub gdy sytuacja rodzinnych więzów jest bardziej rozbudowana.
CZY SAMO NIEWPISANIE DZIECKA DO TESTAMENTU JEST WYDZIEDZICZENIEM?
Absolutnie - Nie.
To jedna z najważniejszych informacji dla osób, które dowiedziały się, że zostały pominięte w testamencie. Jeżeli rodzic napisał przykładowo: „Do całości spadku powołuję moją córkę Annę” i nie wspomniał w testamencie o swoim drugim dziecku, samo takie postanowienie nie oznacza jeszcze skutecznego pozbawienia drugiego dziecka prawa do zachowku.
KIEDY MOŻNA ZOSTAĆ POZBAWIONYM ZACHOWKU?
Pozbawienie prawa do zachowku może nastąpić w szczególności poprzez skuteczne wydziedziczenie (o tym problemie szczegółowe informację znajdą Państwo w innych wpisach na naszym kancelaryjnym Blogu).
TESTAMENT MOŻE BYĆ WAŻNY, A MIMO TO ZACHOWEK MOŻE SIĘ NALEŻEĆ
Dochodzenie zachowku nie oznacza automatycznie kwestionowania testamentu.
To dwa różne zagadnienia jeśli chodzi o obowiązujące prawo. Można przyjąć, że testament jest całkowicie ważny i że wskazana w nim osoba rzeczywiście została spadkobiercą, a jednocześnie domagać się od niej zapłaty zachowku.
Przykładowo:
„Nie kwestionuję tego, że zgodnie z wolą ojca moja siostra odziedziczyła cały spadek. Domagam się jednak należnego mi zachowku”.
Taka konstrukcja jest co do zasady dopuszczalna i dość często spotykana praktycznie.
A CO, JEŚLI TESTAMENT MOŻE BYĆ NIEWAŻNY?
Opisana powyżej sytuacja wymagająca odrębnej analizy. Jeżeli istnieją podstawy do podważenia testamentu, możliwe jest rozważenie zakwestionowania jego ważności, przykładowo ze względu na stan spadkodawcy w chwili sporządzania testamentu albo inne wady określone przepisami prawa.
W takim przypadku skuteczne podważenie testamentu może prowadzić do zupełnie innych konsekwencji niż samo dochodzenie zachowku. Może bowiem okazać się, że osoba pominięta w testamencie jest w rzeczywistości spadkobiercą ustawowym. Dlatego przed wniesieniem pozwu warto ustalić, czy korzystniejsze i prawnie uzasadnione jest dochodzenie zachowku, czy też zakwestionowanie całego testamentu.
OD KOGO ŻĄDAĆ ZAPŁATY ZACHOWKU?
W typowej sytuacji roszczenie kierowane jest przeciwko osobie, która została spadkobiercą. Przykładowo:
matka pozostawia testament, w którym cały majątek zapisuje jednemu z trojga dzieci. Pozostałe dzieci (w tym przypadku dwójka) – jeżeli spełniają przesłanki – mogą dochodzić zachowku od spadkobiercy testamentowego. Sytuacja komplikuje się jednak wtedy, gdy spadkodawca jeszcze za życia rozporządził swoim majątkiem np. darowiznami.
A CO, JEŚLI PRZED ŚMIERCIĄ RODZIC PRZEPISAŁ MIESZKANIE W DAROWIŹNIE?
To bardzo częsty problem spotykany w praktyce adwokackiej. Przykładowo rodzic jeszcze za życia daruje mieszkanie jednemu dziecku, a w chwili jego śmierci okazuje się, że w spadku praktycznie nie pozostał żaden majątek. Nie oznacza to niejako automatycznie, że pozostałe dzieci zostały pozbawione możliwości dochodzenia zachowku. Przepisy dotyczące zachowku przewidują bowiem zasady doliczania określonych darowizn przy obliczaniu zachowku.
Co więcej, jeżeli uprawniony nie może otrzymać należnego zachowku od spadkobiercy lub osoby, na której rzecz dokonano zapisu windykacyjnego, w określonych sytuacjach może skierować roszczenie przeciwko osobie, która otrzymała od spadkodawcy darowiznę doliczaną do spadku. Odpowiedzialność obdarowanego podlega jednak szczegółowym ograniczeniom wynikającym z Kodeksu cywilnego (w dużej mierze ma to związek czy osoba obdarowana należała do kręgu spadkobierców, kręgu bliskiej rodziny czy też nie).
CZY DAROWIZNY SPRZED WIELU LAT RÓWNIEŻ MAJĄ ZNACZENIE?
Z uwagi ,że w pewnych określonych sytuacjach można przy rozliczeniach zachowkowych doliczać darowizny czynione sprzed kilkudziesięciu lat , to tak - mogą mieć.
Przy analizie sprawy o zachowek nie należy ograniczać się wyłącznie do sprawdzenia, co znajdowało się na rachunku bankowym spadkodawcy albo jakie nieruchomości należały do niego w chwili śmierci. Należy również ustalić historię istotnych rozporządzeń majątkowych.
W szczególności warto sprawdzić:
- komu spadkodawca przekazywał nieruchomości,
- kiedy dokonywał darowizn,
- jaka była wartość darowanego majątku,
- czy obdarowany należał do kręgu spadkobierców albo osób uprawnionych do zachowku,
- jaki charakter prawny miała zawarta umowa.
Nie każda darowizna jest traktowana identycznie. Znaczenie mają zarówno osoba obdarowanego, jak i moment dokonania przysporzenia oraz przepisy dotyczące obliczania zachowku.
CZY ZACHOWEK NALEŻY SIĘ AUTOMATYCZNIE?
Nie - Zachowek jest roszczeniem pieniężnym, którego trzeba dochodzić. Spadkobierca testamentowy nie ma obowiązku samodzielnie odnaleźć wszystkich osób potencjalnie uprawnionych i zaproponować im zapłaty odpowiedniej kwoty.
Jeżeli strony nie osiągną porozumienia, konieczne może być skierowanie sprawy do sądu, w takiej sytuacji mówimy w zasadzie o klasycznym procesie o zapłatę.
W praktyce postępowanie często poprzedza wezwanie do zapłaty zachowku, w którym określa się podstawę roszczenia, żądaną kwotę i termin zapłaty.
ILE MAM CZASU NA DOCHODZENIE ZACHOWKU?
To niezwykle istotne zagadnienie, ponieważ roszczenie o zachowek ulega przedawnieniu. Zgodnie z art. 1007 Kodeksu cywilnego roszczenia uprawnionego z tytułu zachowku przeciwko spadkobiercy przedawniają się z upływem pięciu lat od ogłoszenia testamentu.
,, § 1 Roszczenia uprawnionego z tytułu zachowku oraz roszczenia spadkobierców o zmniejszenie zapisów zwykłych i poleceń przedawniają się z upływem lat pięciu od ogłoszenia testamentu.’’
JAKIE DOKUMENTY WARTO ZGROMADZIĆ PRZED ROZMOWĄ Z ADWOKATEM?
Osoba pominięta w testamencie powinna w pierwszej kolejności zabezpieczyć dokumenty pozwalające odtworzyć sytuację spadkową i majątkową.
W zależności od konkretnej sprawy mogą to być przede wszystkim:
- testament lub jego odpis,
- akt zgonu spadkodawcy,
- postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia,
- dokumenty dotyczące nieruchomości,
- numery ksiąg wieczystych,
- umowy darowizny,
- dokumenty dotyczące wartości majątku,
- informacje o rachunkach bankowych i innych aktywach,
- dokumenty dotyczące długów spadkowych,
- dokumenty i dowody dotyczące wcześniejszych darowizn,
- w przypadku wydziedziczenia – również korespondencję, wiadomości, fotografie oraz dane świadków mogących opisać rzeczywiste relacje ze spadkodawcą.
ZOSTAŁEŚ POMINIĘTY W TESTAMENCIE?
WARTO SPRAWDZIĆ U ADWOKATA, CZY PRZYSŁUGUJE CI ZACHOWEK
Samo stwierdzenie: „Nie ma mnie w testamencie” nie pozwala jeszcze odpowiedzieć na pytanie, czy dana osoba rzeczywiście została pozbawiona jakichkolwiek praw do majątku po zmarłym. Konieczne jest w takiej sytuacji przeanalizowanie nie tylko samego testamentu jako dokumentu, ale również kręgu spadkobierców ustawowych, relacji rodzinnych, wcześniejszych darowizn, wartości majątku, ewentualnego wydziedziczenia oraz terminów przedawnienia.
W sprawach o zachowek szczególne znaczenie może mieć szybkie zabezpieczenie dokumentów dotyczących nieruchomości i darowizn dokonanych przez spadkodawcę jeszcze za życia.
Kancelaria adwokacka może pomóc w szczególności w:
- analizie testamentu,
- ocenie skuteczności wydziedziczenia,
- ustaleniu, czy klientowi przysługuje zachowek,
- obliczeniu orientacyjnej wysokości roszczenia,
- analizie darowizn dokonanych przez spadkodawcę,
- ustaleniu osoby zobowiązanej do zapłaty,
- sporządzeniu wezwania do zapłaty,
- prowadzeniu negocjacji ugodowych,
- przygotowaniu pozwu o zachowek,
- reprezentowaniu klienta przed sądem.
Ważne!!! Jeżeli zostałeś pominięty w testamencie, nie zakładaj z góry, że nic Ci się nie należy. W wielu przypadkach testament rozstrzyga o tym, kto zostaje spadkobiercą, ale nie pozbawia najbliższych członków rodziny prawa do dochodzenia zachowku.
Kancelaria Adwokacka we Wrocławiu
Adwokat Wrocław
Karol Sobkowiak
tel. 515 585 052
ADWOKAT WROCŁAW – ADWOKAT LUBIN – ADWOKAT OLEŚNICA – ADWOKAT WOŁÓW – ADWOKAT TRZEBNICA – ADWOKAT OŁAWA – ADWOKAT KOŁO – ADWOKAT ŚRODA ŚLĄSKA – ADWOKAT KALISZ – ADWOKAT OSTRÓW WLKP – ADWOKAT KONIN – ADWOKAT JELENIA GÓRA – ADWOKAT MILICZ