Tymczasowe aresztowanie jest najbardziej dolegliwym środkiem zapobiegawczym przewidzianym przez polską procedurę karną. Jego zastosowanie oznacza pozbawienie człowieka wolności jeszcze przed prawomocnym zakończeniem postępowania karnego.
Co jednak szczególnie istotne – zastosowanie tymczasowego aresztowania nie oznacza, że podejrzany lub oskarżony musi pozostawać w areszcie aż do zakończenia sprawy. W toku postępowania można podejmować działania zmierzające zarówno do całkowitego uchylenia tymczasowego aresztowania, jak i do zastąpienia go łagodniejszym środkiem zapobiegawczym, np. poręczeniem majątkowym, dozorem Policji, zakazem opuszczania kraju lub odpowiednio dobraną kombinacją środków wolnościowych.
W praktyce zasadnicze znaczenie ma wykazanie, że przyczyny, które uzasadniały zastosowanie aresztu, przestały istnieć albo że dalszą prawidłowość postępowania można zabezpieczyć bez pozbawiania oskarżonego wolności.
TYMCZASOWE ARESZTOWANIE NIE MOŻE BYĆ STOSOWANE AUTOMATYCZNIE
Podstawową zasadą jest subsydiarny charakter tymczasowego aresztowania. Zgodnie z art. 257 § 1 k.p.k. tymczasowego aresztowania nie stosuje się, jeżeli wystarczający jest inny środek zapobiegawczy. Oznacza to, że areszt powinien być traktowany jako rozwiązanie ostateczne. Jeżeli cel postępowania można osiągnąć za pomocą środka mniej ingerującego w wolność człowieka, dalsze stosowanie izolacji powinno zostać poddane krytycznej ocenie.
Sądy Apelacyjne jak również Sąd Najwyższy również wskazuje w swoim orzecznictwie na konieczność badania, czy tymczasowe aresztowanie rzeczywiście pozostaje jedynym środkiem mogącym zabezpieczyć prawidłowy tok postępowania.
Dlatego obrona przed tymczasowym aresztowaniem nie powinna ograniczać się wyłącznie do twierdzenia m.in.:
„oskarżony nie zgadza się z aresztowaniem”.
Konieczne jest wykazanie, dlaczego w konkretnych realiach sprawy dalsza izolacja nie jest już potrzebna.
KIEDY MOŻNA DOMAGAĆ SIĘ UCHYLENIA TYMCZASOWEGO ARESZTOWANIA?
Podstawowe znaczenie ma art. 253 § 1 k.p.k. Środek zapobiegawczy powinien zostać niezwłocznie uchylony lub zmieniony, jeżeli ustaną przyczyny, wskutek których został zastosowany, albo powstaną przyczyny uzasadniające jego uchylenie lub zmianę.
W praktyce oznacza to konieczność ciągłego badania aktualności przesłanek aresztowania. Okoliczność, że dwa miesiące wcześniej istniała obawa matactwa, nie oznacza jeszcze, że istnieje ona obecnie. Podobnie fakt, że na początkowym etapie postępowania istniało ryzyko wpływania na świadków, może stracić znaczenie po ich przesłuchaniu i zabezpieczeniu najważniejszych dowodów.
Tymczasowe aresztowanie nie powinno być utrzymywane wyłącznie dlatego, że wcześniej zostało prawidłowo zastosowane.
WNIOSEK O UCHYLENIE TYMCZASOWEGO ARESZTOWANIA – ART. 254 K.P.K.
Jednym z podstawowych instrumentów procesowych pozostających do dyspozycji podejrzanego, oskarżonego i jego obrońcy jest wniosek o uchylenie albo zmianę środka zapobiegawczego.
Wniosek taki może zostać złożony także wtedy, gdy wcześniejsze próby doprowadzenia do zwolnienia oskarżonego nie przyniosły oczekiwanego rezultatu. Nie chodzi jednak o mechaniczne ponawianie tej samej argumentacji. Skuteczny wniosek powinien wskazywać przede wszystkim, co zmieniło się od chwili wydania poprzedniego postanowienia.
Może chodzić np. o:
- przesłuchanie kluczowych świadków,
- zabezpieczenie dokumentów, telefonów, komputerów lub innych dowodów,
- zakończenie określonego etapu postępowania,
- ustanie realnej możliwości wpływania na materiał dowodowy,
- zmianę sytuacji osobistej lub rodzinnej oskarżonego,
- pojawienie się możliwości ustanowienia wysokiego poręczenia majątkowego,
- pogorszenie stanu zdrowia,
- przedłużający się okres izolacji,
- zmianę kwalifikacji prawnej czynu albo ocenę rzeczywistego zagrożenia karą.
Im bardziej wniosek odnosi się do aktualnego stanu postępowania, tym większe ma znaczenie procesowe i tym lepiej rokuje na ewentualne złagodzenie sytuacji podejrzanego.
JAK PODWAŻYĆ OBAWĘ MATACTWA?
Jedną z najczęściej wskazywanych podstaw stosowania tymczasowego aresztowania jest obawa, że podejrzany będzie nakłaniał inne osoby do składania fałszywych zeznań lub wyjaśnień albo w inny bezprawny sposób utrudniał postępowanie. Obawa matactwa nie powinna jednak być traktowana jako niezmienna przez cały proces. Jeżeli najważniejsi świadkowie zostali już przesłuchani, zabezpieczono dokumentację, telefony, monitoring, korespondencję elektroniczną i inne dowody, obrona może argumentować, że możliwości ingerowania w materiał dowodowy zostały istotnie ograniczone. To jeden z najważniejszych momentów, w których warto ponownie przeanalizować zasadność dalszego aresztowania.
W praktyce bardzo istotne może być zatem dokładne ustalenie:
jakie czynności dowodowe, które pierwotnie miały być chronione przez zastosowanie aresztu, zostały już wykonane?
Jeżeli odpowiedź brzmi: „niemal wszystkie”, argument za dalszą izolacją może być znacznie słabszy niż na początku postępowania.
JAK PODWAŻYĆ OBAWĘ UCIECZKI LUB UKRYWANIA SIĘ?
Kolejną przesłanką jest uzasadniona obawa ucieczki lub ukrycia się oskarżonego.
Także w tym zakresie adwokat powinien przedstawić sądowi konkretne argumenty przemawiające na korzyść podejrzanego. Znaczenie mogą mieć m.in.:
Stabilna sytuacja rodzinna, stałe miejsce zamieszkania, rodzina w Polsce, wykonywana stała praca, prowadzona działalność gospodarcza, posiadany majątek, opieka nad dziećmi lub innymi członkami rodziny oraz dotychczasowe prawidłowe zachowanie podejrzanego w toku postępowania.
Jeżeli osoba przed zatrzymaniem wiedziała o prowadzonym postępowaniu, a mimo tego nie podjęła próby ucieczki, również może to mieć znaczenie dla oceny rzeczywistego ryzyka ukrywania się.
CZY GROŻĄCA WYSOKA KARA WYSTARCZA DO UTRZYMANIA ARESZTU?
W sprawach o poważne przestępstwa istotnym argumentem prokuratury bywa surowość kary grożącej podejrzanemu. Nie oznacza to jednak, że sama kwalifikacja prawna czynu automatycznie przesądza o konieczności izolacji aż do zakończenia procesu. Wraz z upływem czasu coraz większego znaczenia nabiera indywidualna ocena sytuacji konkretnego oskarżonego, aktualnego etapu postępowania oraz rzeczywistego ryzyka zakłócenia jego prawidłowego toku.
Dlatego argumentacja obrony powinna obejmować nie tylko ustawowe zagrożenie karą, ale również rzeczywiste okoliczności sprawy.
ZAMIAST ŻĄDAĆ TYLKO ZWOLNIENIA – ZAPROPONUJ SĄDOWI KONKRETNE ZABEZPIECZENIA
Jednym z praktycznie najważniejszych elementów wniosku o uchylenie aresztu jest przedstawienie sądowi realnej alternatywy dla izolacji aresztowej.
Obrona może wnosić o zastosowanie przykładowo w miejsce aresztowania:
poręczenia majątkowego oraz dozoru Policji, zakazu opuszczania kraju i zatrzymania paszportu.
W zależności od charakteru sprawy możliwe jest także zastosowanie innych ograniczeń przewidzianych przez przepisy postępowania karnego. Takie stanowisko może być znacznie bardziej przekonujące niż żądanie bezwarunkowego zwolnienia.
Obrońca pokazuje bowiem sądowi:
„prawidłowy tok postępowania nadal będzie zabezpieczony przy użyciu innych i mniej dolegliwych środków, ale nie wymaga już pozbawienia człowieka wolności”.
PORĘCZENIE MAJĄTKOWE JAKO SPOSÓB WYJŚCIA Z ARESZTU
Szczególnie istotnym rozwiązaniem jest poręczenie majątkowe. Sąd może zastosować konstrukcję przewidzianą w art. 257 § 2 k.p.k., zgodnie z którą tymczasowe aresztowanie ulegnie zmianie po złożeniu w określonym terminie wskazanego poręczenia majątkowego (potocznie kaucji).
W praktyce oznacza to możliwość wydania tzw. warunkowego postanowienia o zmianie tymczasowego aresztowania.
Dlatego adwokat przygotowując wniosek w mojej ocenie powinien rozważyć aby od razu wskazać:
kto może wpłacić poręczenie, w jakiej wysokości, z jakiego majątku oraz w jakim terminie środki mogą zostać faktycznie przekazane.
JAKIE DOKUMENTY WARTO DOŁĄCZYĆ DO WNIOSKU?
Wniosek o uchylenie aresztu nie powinien opierać się wyłącznie na argumentacji prawnej. W zależności od sytuacji warto przedstawić dokumenty potwierdzające m.in. zatrudnienie, prowadzenie działalności gospodarczej, miejsce zamieszkania, sytuację rodzinną, konieczność sprawowania opieki nad dziećmi, stan zdrowia czy możliwość złożenia poręczenia majątkowego.
Jeżeli obrona twierdzi, że oskarżony posiada silne związki z Polską i nie zamierza uciekać, dobrze jest np. te twierdzenia udokumentować, zamiast pozostawiać je wyłącznie na poziomie jedynie deklaracji.
STAN ZDROWIA OSKARŻONEGO A UCHYLENIE ARESZTU
Szczególnego znaczenia mogą nabierać okoliczności wskazane w art. 259 k.p.k.
Stan zdrowia nie prowadzi automatycznie do zwolnienia z aresztu. Jeżeli jednak dalsze stosowanie izolacji powodowałoby poważne zagrożenie dla życia lub zdrowia albo występują inne ustawowo istotne okoliczności osobiste i rodzinne, mogą one stanowić bardzo ważny argument przeciwko dalszemu stosowaniu najsurowszego środka zapobiegawczego.
W takich sprawach podstawowe znaczenie ma dokumentacja medyczna.
UPŁYW CZASU MOŻE DZIAŁAĆ NA KORZYŚĆ OSKARŻONEGO
Argumentacja, która była wystarczająca dla zastosowania aresztu bezpośrednio po zatrzymaniu, w początkowej fazie postępowania wcale nie musi być wystarczająca po wielu miesiącach izolacji aresztowej.
W miarę trwania postępowania sąd powinien oceniać aktualność przesłanek dalszego pozbawienia wolności i postępy w pracy prokuratury w tym gromadzenie i zabezpieczanie dowodów w sprawie.
Z punktu widzenia obrony oznacza to konieczność analizowania każdego kolejnego postanowienia i odpowiedzi na pytanie:
co konkretnie uzasadnia dalsze pozostawanie oskarżonego w areszcie właśnie teraz? Czy jakie jeszcze czynności w obiektywny sposób mógłby zakłócić podejrzany gdyby pozostawał na wolności?
Jeżeli uzasadnienie kolejnego przedłużenia aresztu w praktyce powtarza argumentację sprzed kilku miesięcy, może to stanowić istotny punkt wyjścia dla dalszych działań obrony.
ZAŻALENIE CZY WNIOSEK O UCHYLENIE ARESZTU?
Są to dwa różne instrumenty procesowe dozwolone w procedurze karnej.
Zażalenie służy przede wszystkim kontroli konkretnego postanowienia dotyczącego stosowania tymczasowego aresztowania.
Natomiast wniosek o uchylenie lub zmianę środka zapobiegawczego pozwala domagać się ponownej oceny zasadności dalszego stosowania środka.
W praktyce obrona może zatem korzystać z obu mechanizmów – zależnie od aktualnej sytuacji procesowej. Nie należy również zakładać, że skoro wcześniejsze zażalenie zostało oddalone, nie ma już możliwości doprowadzenia do zwolnienia oskarżonego.
W praktyce należy stwierdzić ,że sytuacja dowodowa sprawy może zmieniać się bardzo szybko.
DLACZEGO MOMENT ZŁOŻENIA WNIOSKU JEST TAK WAŻNY?
W sprawach aresztowych liczy się nie tylko treść argumentacji, ale również moment jej przedstawienia. Dobrym momentem do ponowienia wniosku może być np.:
- przesłuchanie ostatniego kluczowego świadka,
- zabezpieczenie wszystkich najważniejszych dowodów,
- sporządzenie opinii biegłego,
- zakończenie śledztwa,
- skierowanie aktu oskarżenia do sądu,
- rozpoczęcie przewodu sądowego,
- długi okres pozostawania oskarżonego w izolacji,
- istotna zmiana sytuacji rodzinnej lub zdrowotnej.
Strategia obrony w sprawie aresztowej powinna więc uwzględniać dynamikę całego postępowania.
CO POWINIEN ZAWIERAĆ DOBRZE PRZYGOTOWANY WNIOSEK?
Dobry wniosek o uchylenie tymczasowego aresztowania powinien odpowiadać przede wszystkim na kilka pytań:
Dlaczego przesłanki aresztowania nie są już aktualne?
Co zmieniło się od poprzedniego rozstrzygnięcia?
Dlaczego nie istnieje realna obawa matactwa lub ucieczki?
Jakie dowody zostały już zabezpieczone?
Dlaczego środki wolnościowe wystarczą do zabezpieczenia postępowania?
Jakie konkretne środki obrona proponuje w miejsce i zamiast aresztu?
CZY ADWOKAT MOŻE SKUTECZNIE DOPROWADZIĆ DO UCHYLENIA ARESZTU?
Nie istnieje sposób pozwalający w stu procentach zagwarantować uchylenie tymczasowego aresztowania, mimo to rola obrońcy może jednak mieć szczególne znaczenie właśnie w postępowaniach aresztowych.
Adwokat od spraw karnych może przeanalizować kolejne postanowienia sądu, ustalić, które przesłanki aresztowania rzeczywiście pozostają aktualne, przygotować zażalenie, składać wnioski o uchylenie lub zmianę środka oraz przedstawić sądowi konkretny pakiet środków wolnościowych jako alternatywę dla tymczasowego aresztowania.
W sprawach tego rodzaju liczy się również, a może i przede wszystkim szybkość działania.
TYMCZASOWE ARESZTOWANIE – NAJCZĘSTSZE PYTANIA
W celu możliwie szybkiego zobrazowania szeregu problemów praktycznych przytoczę nader często stawiane adwokatowi pytania od osób podejrzanych, oskarżonych, czy stawianych przez członków rodzin którzy szukają pomocy dla swojego krewnego w sytuacji tymczasowego aresztowania.
Czy można złożyć wniosek o uchylenie aresztu, jeżeli zażalenie zostało wcześniej oddalone?
Tak. Oddalenie wcześniejszego zażalenia nie zamyka możliwości późniejszego ubiegania się o uchylenie albo zmianę środka, zwłaszcza gdy zmieniła się sytuacja procesowa.
Czy wpłacenie kaucji automatycznie powoduje zwolnienie?
Nie. Poręczenie majątkowe musi wynikać z odpowiedniej decyzji procesowej. Szczególne znaczenie ma możliwość zastosowania rozwiązania przewidzianego w art. 257 § 2 k.p.k.
,, § 2. Stosując tymczasowe aresztowanie, sąd może zastrzec, że środek ten ulegnie zmianie pod warunkiem złożenia, nie później niż w wyznaczonym terminie, określonego poręczenia majątkowego; na uzasadniony wniosek oskarżonego lub jego obrońcy, złożony najpóźniej w ostatnim dniu wyznaczonego terminu, sąd może przedłużyć termin złożenia poręczenia.’’.
Czy po przesłuchaniu świadków można domagać się zwolnienia?
Tak – może to być jeden z istotnych argumentów, zwłaszcza jeżeli areszt był uzasadniany przede wszystkim obawą wpływania na świadków.
Czy rodzina może wpłacić poręczenie majątkowe?
Co do zasady poręczenie może zostać złożone przez rodzinę jak również przez inną osobę. Szczegóły należy jednak dostosować do konkretnej decyzji sądu i sytuacji majątkowej.
Czy uchylenie tymczasowego aresztowania oznacza zakończenie sprawy?
Nie. Postępowanie karne nadal się toczy, uchylenie aresztu oznacza jedynie, że oskarżony może odpowiadać z tzw. wolnej stopy, ewentualnie przy zastosowaniu innych środków zapobiegawczych lecz o charakterze nieizolacyjnym.
JAK ZWIĘKSZYĆ SZANSE NA UCHYLENIE TYMCZASOWEGO ARESZTOWANIA?
W sprawach dotyczących tymczasowego aresztowania nie ma jednego uniwersalnego argumentu. Najczęściej konieczne jest jednoczesne wykazanie, że postępowanie dowodowe osiągnęło etap ograniczający ryzyko matactwa, oskarżony nie ma realnych możliwości ani powodów do ucieczki, a dalszy tok sprawy może zostać skutecznie zabezpieczony środkami nieizolacyjnymi.
Dlatego zamiast ograniczać się do ogólnego żądania zwolnienia, warto przedstawić sądowi konkretną alternatywę:
poręczenie majątkowe, dozór Policji, zakaz opuszczania kraju, zatrzymanie paszportu lub odpowiednią kombinację wymienionych środków.
Istota argumentacji sprowadza się wówczas do wykazania że:
cele postępowania karnego mogą zostać osiągnięte bez dalszego pozbawiania oskarżonego wolności.
Potrzebujesz pomocy adwokata w sprawie tymczasowego aresztowania?
Sprawy aresztowe wymagają szybkiego działania oraz szczegółowej analizy akt postępowania.
Jeżeli wobec osoby najbliższej zastosowano tymczasowe aresztowanie albo sąd przedłużył okres jego stosowania, obrońca może przeanalizować zasadność dalszej izolacji, przygotować zażalenie lub wniosek o uchylenie bądź zmianę środka zapobiegawczego oraz zaproponować odpowiednie środki wolnościowe.
Każde kolejne przedłużenie tymczasowego aresztowania powinno być oceniane przez pryzmat aktualnej sytuacji procesowej, a nie wyłącznie powodów, które istniały w chwili zatrzymania podejrzanego.
Im wcześniej zostanie przeanalizowana strategia zmierzająca do uchylenia aresztu, tym wcześniej można wykorzystać zmiany zachodzące w materiale dowodowym na korzyść osoby pozbawionej wolności.
Kancelaria Adwokacka we Wrocławiu
Adwokat Wrocław
Karol Sobkowiak
tel. 515 585 052
ADWOKAT WROCŁAW – ADWOKAT LUBIN – ADWOKAT OLEŚNICA – ADWOKAT WOŁÓW – ADWOKAT TRZEBNICA – ADWOKAT OŁAWA – ADWOKAT KOŁO – ADWOKAT ŚRODA ŚLĄSKA – ADWOKAT KALISZ – ADWOKAT OSTRÓW WLKP – ADWOKAT KONIN – ADWOKAT JELENIA GÓRA – ADWOKAT MILICZ