Zatrzymanie przez Policję lub inne służby, przedstawienie zarzutów, a następnie informacja, że prokurator zamierza wystąpić do sądu z wnioskiem o zastosowanie tymczasowego aresztowania, to jeden z najbardziej stresujących momentów postępowania karnego, dla samego podejrzanego ale i jego rodziny.
Tymczasowe aresztowanie oznacza bowiem rzeczywiste pozbawienie wolności osoby, która nie została jeszcze prawomocnie skazana. Może ono trwać wiele tygodni lub miesięcy i wywoływać bardzo poważne konsekwencje nie tylko dla samego podejrzanego, lecz również dla jego rodziny, działalności gospodarczej czy sytuacji zawodowej.
Jednocześnie złożenie przez prokuratora wniosku o tymczasowe aresztowanie nie oznacza jeszcze, że podejrzany trafi do aresztu. O zastosowaniu tego środka decyduje sąd. Obrona może natomiast wykazywać, że przesłanki aresztowania nie występują albo że zabezpieczenie postępowania jest możliwe za pomocą środków znacznie mniej dolegliwych.
W praktyce o wyniku posiedzenia aresztowego może przesądzić to, co wydarzy się w ciągu pierwszych godzin po zatrzymaniu – na tym etapie udział w sprawie adwokata od spraw karnych może okazać się kluczowy.
CZY PROKURATOR MOŻE SAM ZASTOSOWAĆ TYMCZASOWE ARESZTOWANIE?
Odpowiedź na tak postawione pytanie jest prosta znając obowiązująca procedurę karną – Prokurator sam NIE może zastosować tymczasowego aresztowania – może jednak złożyć wniosek o zastosowanie aresztu który następnie rozpoznaje Sąd.
Zgodnie z art. 250 § 1 k.p.k. tymczasowe aresztowanie może nastąpić wyłącznie na podstawie postanowienia sądu.
W postępowaniu przygotowawczym prokurator może skierować do sądu wniosek o zastosowanie aresztu, ale to sąd podejmuje ostateczną decyzję. Ma to ogromne znaczenie praktyczne.
Posiedzenie aresztowe nie powinno być traktowane jako formalność. Jest to moment, w którym adwokat, obrońca może przedstawić argumenty i dowody przemawiające za pozostawieniem podejrzanego na wolności.
KIEDY W OGÓLE MOŻNA ZASTOSOWAĆ TYMCZASOWE ARESZTOWANIE?
Punktem wyjścia do dalszych rozważań jest art. 249 § 1 k.p.k.
Zastosowanie środka zapobiegawczego wymaga przede wszystkim, aby zgromadzone dowody wskazywały na duże prawdopodobieństwo popełnienia przez podejrzanego zarzucanego mu przestępstwa. Samo przedstawienie zarzutów nie wystarcza więc jeszcze do zastosowania aresztu, niejako automatycznie.
Oprócz powyższego muszą wystąpić przesłanki uzasadniające zabezpieczenie prawidłowego toku postępowania albo – wyjątkowo – konieczność zapobieżenia popełnieniu nowego ciężkiego przestępstwa.
W praktyce prokuratura najczęściej powołuje się na przesłanki określone w art. 258 k.p.k., a więc przede wszystkim:
- obawę ucieczki lub ukrywania się podejrzanego,
- obawę bezprawnego utrudniania postępowania, w szczególności wpływania na świadków lub współpodejrzanych,
- grożącą podejrzanemu surową karę,
- wyjątkowo – obawę popełnienia nowego ciężkiego przestępstwa.
Skuteczna obrona przed aresztem powinna zatem odnosić się do konkretnych przesłanek wskazanych przez prokuratora, a nie ograniczać się do ogólnego twierdzenia, że podejrzany „nie będzie utrudniał postępowania”.
JAK UNIKNĄĆ TYMCZASOWEGO ARESZTOWANIA?
Nie istnieje jeden uniwersalny sposób pozwalający zagwarantować, że sąd nie zastosuje aresztu. Można jednak podjąć działania, które w konkretnej sprawie istotnie zwiększają szanse na zastosowanie wolnościowych środków zapobiegawczych takich jak dozór czy np. poręczenie majątkowe (potocznie kaucja).
Kluczowe znaczenie w mojej ocenie jako praktyka zajmującego się obroną osób podejrzanych na co dzień, ma przede wszystkim szybkie przygotowanie argumentów i dowodów podważających konieczność izolowania podejrzanego.
Obronę można prowadzić według przykładowo poniższych założeń.
Pkt. 1. Trzeba wykazać, że podejrzany nie zamierza uciekać ani się ukrywać
Jedną z podstaw stosowania aresztu jest uzasadniona obawa ucieczki lub ukrycia się. Dlatego znaczenie mogą mieć wszystkie okoliczności świadczące o trwałym związaniu podejrzanego z miejscem zamieszkania i Polską.
W zależności od sprawy obrońca może przedstawić dokumenty potwierdzające m.in.:
- stałe miejsce zamieszkania,
- zatrudnienie lub prowadzenie działalności gospodarczej,
- posiadanie rodziny w Polsce,
- sprawowanie opieki nad dziećmi lub innymi członkami rodziny,
- posiadanie majątku,
- wcześniejsze prawidłowe stawiennictwo na wezwania organów,
- brak wcześniejszych prób ukrywania się,
- gotowość do regularnego stawiennictwa przed Policją lub innym organem.
Sąd powinien oceniać rzeczywiste ryzyko ucieczki, a nie wyłącznie hipotetyczną możliwość takiego zachowania, na podobnym stanowisku stoi w tej chwili główny kierunek orzeczniczy sądów powszechnych.
Pkt. 2. Należy podważyć obawę matactwa
Drugim bardzo częstym argumentem prokuratury jest tzw. obawa matactwa, czyli ryzyko, że podejrzany będzie próbował wpływać na świadków, współpodejrzanych, niszczyć dowody albo w inny bezprawny sposób utrudniać postępowanie.
Obrona powinna wówczas przeanalizować przede wszystkim, jakie dowody zostały już zabezpieczone. Jeżeli świadkowie zostali przesłuchani, telefony i komputery zabezpieczono, dokumentacja została przejęta, przeprowadzono przeszukania, a materiał elektroniczny został skopiowany, możliwości ingerowania w materiał dowodowy mogą być znacznie ograniczone.
Istotne może być również dotychczasowe zachowanie podejrzanego. Jeżeli wiedział o postępowaniu, a mimo tego nie kontaktował się ze świadkami, nie usuwał dokumentów i nie podejmował prób wpływania na postępowanie, okoliczność ta może przemawiać przeciwko istnieniu realnej obawy matactwa.
Pkt. 3. Nie należy kontaktować się ze świadkami i innymi osobami związanymi ze sprawą
To jedna z najważniejszych praktycznych zasad, natomiast jej nieprzestrzeganie może zdecydowanie pogorszyć sytuację osoby podejrzanej.
Osoba, która wie, że może zostać zatrzymana albo że prowadzone jest przeciwko niej postępowanie, nie powinna podejmować prób uzgadniania wersji wydarzeń ze świadkami lub współpodejrzanymi.
Należy również unikać nakłaniania kogokolwiek do usunięcia wiadomości, dokumentów, nagrań czy innych materiałów. Takie zachowania mogą zostać potraktowane jako bezpośredni argument potwierdzający obawę matactwa, a w określonych okolicznościach mogą również prowadzić do dalszych problemów prawnych.
Strategię procesową należy uzgadniać z obrońcą, a nie z potencjalnymi świadkami.
Pkt. 4. Trzeba zaproponować sądowi konkretne środki zamiast aresztu
Jednym z najważniejszych przepisów dotyczących tymczasowego aresztowania jest art. 257 § 1 k.p.k., który wyraża zasadę minimalizacji.
Jeżeli wystarczający jest inny środek zapobiegawczy, tymczasowego aresztowania nie należy stosować.
Cyt. ,, § 1. Tymczasowego aresztowania nie stosuje się, jeżeli wystarczający jest inny środek zapobiegawczy.’’.
Dlatego obrona powinna nie tylko domagać się nieuwzględnienia wniosku prokuratora, lecz również – gdy jest to uzasadnione taktycznie – wskazać sądowi konkretne alternatywy, np. mniej dolegliwe niż pełna izolacja w areszcie, takie jak dla przykładu poręczenie majątkowe i inne.
Możliwe jest przykładowo zastosowanie:
- poręczenia majątkowego,
- dozoru Policji,
- zakazu opuszczania kraju,
- zakazu kontaktowania się z określonymi osobami,
- zakazu zbliżania się do określonych osób,
- nakazu okresowego stawiennictwa,
- poręczenia osoby godnej zaufania,
- poręczenia społecznego.
W praktyce może więc pojawić się argument:
nawet jeżeli sąd uzna, że zabezpieczenie postępowania jest konieczne, jego cel może zostać osiągnięty bez pozbawienia podejrzanego wolności.
Pkt. 5. Poręczenie majątkowe może być realną alternatywą dla aresztu
W wielu sprawach warto jeszcze przed posiedzeniem przygotować możliwość niezwłocznego złożenia poręczenia majątkowego. Poręczenie może zostać złożone przez podejrzanego albo inną osobę. Dla sądu istotna może być nie tylko sama deklaracja, że rodzina „jest gotowa wpłacić kaucję”, lecz przedstawienie konkretnej propozycji oraz wykazanie możliwości jej wykonania.
W określonych przypadkach sąd może również zastosować tzw. areszt warunkowy, czyli zastrzec zmianę tymczasowego aresztowania na poręczenie majątkowe po złożeniu określonej kwoty w wyznaczonym terminie.
Pkt. 6. Trzeba przygotować dokumenty jeszcze przed posiedzeniem aresztowym
Posiedzenie dotyczące tymczasowego aresztowania odbywa się bardzo szybko. Dlatego rodzina podejrzanego powinna jak najszybciej skontaktować się z obrońcą.
W zależności od okoliczności sprawy przydatne mogą być:
- zaświadczenie o zatrudnieniu,
- umowa o pracę,
- dokumenty dotyczące działalności gospodarczej,
- dokumenty potwierdzające miejsce zamieszkania,
- akty urodzenia dzieci,
- dokumenty potwierdzające konieczność opieki nad członkiem rodziny,
- dokumentacja medyczna,
- dokumenty dotyczące sytuacji rodzinnej,
- dokumenty potwierdzające możliwość złożenia poręczenia majątkowego.
Nie chodzi o zgromadzenie jak największej liczby dokumentów. Istotne jest przedstawienie takich dowodów, które bezpośrednio odnoszą się do argumentów użytych przez prokuratora we wniosku o areszt.
Pkt. 7. Sytuacja zdrowotna i rodzinna może mieć duże znaczenie
Kodeks postępowania karnego przewiduje również tzw. negatywne przesłanki tymczasowego aresztowania.
Zgodnie z art. 259 § 1 k.p.k., jeżeli szczególne względy nie stoją temu na przeszkodzie, należy odstąpić od aresztowania zwłaszcza wtedy, gdy pozbawienie wolności:
spowodowałoby dla życia lub zdrowia podejrzanego poważne niebezpieczeństwo albo pociągałoby wyjątkowo ciężkie skutki dla niego lub jego najbliższej rodziny.
Nie każda choroba czy trudna sytuacja rodzinna automatycznie wyklucza areszt, jeżeli jednak istnieją poważne problemy zdrowotne albo podejrzany jest jedyną osobą zapewniającą opiekę ciężko choremu członkowi rodziny, małemu dziecku lub osobie z niepełnosprawnością, okoliczności te powinny zostać odpowiednio udokumentowane i przedstawione sądowi.
CZY GROŻĄCA WYSOKA KARA AUTOMATYCZNIE OZNACZA ARESZT?
Odpowiedź brzmi - Nie.
Art. 258 § 2 k.p.k. pozwala uwzględniać grożącą surową karę w sprawach o określone poważne przestępstwa. Nie oznacza to jednak, że w każdej takiej sprawie tymczasowe aresztowanie musi zostać zastosowane.
Sąd nadal powinien zbadać całokształt okoliczności sprawy oraz ocenić konieczność zastosowania środka izolacyjnego. Co szczególnie istotne, zgodnie z art. 251 § 3 k.p.k. w uzasadnieniu postanowienia o zastosowaniu tymczasowego aresztowania sąd powinien wyjaśnić również, dlaczego inne środki zapobiegawcze zostały uznane za niewystarczające. Dlatego argumentacja obrony powinna konsekwentnie zmierzać do wykazania, że nawet jeżeli określone ryzyka istnieją, można je skutecznie ograniczyć bez osadzenia podejrzanego w areszcie.
CZY WARTO SKŁADAĆ WYJAŚNIENIA PRZED DECYZJĄ O ARESZCIE?
Nie ma jednej odpowiedzi właściwej dla każdej sprawy i prawidłowej dla każdego podejrzanego, sytuacji życiowych i okoliczności związanych z tym czy innym czynem zabronionym może być tak wiele, że nie można odpowiedzieć automatycznie i twierdząco.
Podejrzany ma prawo składać wyjaśnienia, ale ma również prawo odmówić składania wyjaśnień albo odmówić odpowiedzi na poszczególne pytania.
Decyzja powinna być poprzedzona analizą sytuacji procesowej. Pochopne, niespójne lub nieprzemyślane wyjaśnienia mogą pogorszyć sytuację podejrzanego. Z drugiej strony w niektórych sprawach złożenie konkretnych wyjaśnień może pozwolić zakwestionować wersję przedstawioną przez prokuraturę. Dlatego po zatrzymaniu szczególnie istotne jest możliwie szybkie uzyskanie pomocy obrońcy w sprawach karnych przed podjęciem kluczowych decyzji procesowych.
CO ROBIĆ PO ZATRZYMANIU PRZEZ POLICJĘ?
Pierwsze godziny po zatrzymaniu mogą mieć fundamentalne znaczenie. Podejrzany powinien przede wszystkim zachować spokój, nie podejmować prób wpływania na inne osoby związane ze sprawą i skorzystać z prawa do kontaktu z adwokatem.
Rodzina zatrzymanego powinna natomiast możliwie szybko przekazać obrońcy informacje dotyczące sytuacji zawodowej, rodzinnej, majątkowej i zdrowotnej podejrzanego oraz pomóc w zgromadzeniu dokumentów potrzebnych na posiedzenie.
Trzeba pamiętać, że przepisy wyznaczają bardzo krótkie ramy czasowe zatrzymania. Co do zasady zatrzymany powinien zostać zwolniony, jeżeli w ciągu 48 godzin od zatrzymania nie zostanie przekazany do dyspozycji sądu wraz z wnioskiem o zastosowanie tymczasowego aresztowania. Jeżeli natomiast został przekazany sądowi, powinien zostać zwolniony, jeżeli w ciągu kolejnych 24 godzin nie zostanie mu doręczone albo w przewidziany prawem sposób ogłoszone postanowienie o zastosowaniu aresztu.
Oznacza to, że czasu na przygotowanie obrony może być naprawdę niewiele.
JAK WYGLĄDA POSIEDZENIE W SPRAWIE TYMCZASOWEGO ARESZTOWANIA?
Prokurator przedstawia sądowi wniosek o zastosowanie aresztu i wskazuje okoliczności, które – jego zdaniem – przemawiają za izolacją podejrzanego.
Rolą obrońcy jest natomiast wykazanie przede wszystkim, że:
- materiał dowodowy nie uzasadnia wymaganego stopnia prawdopodobieństwa popełnienia czynu lub istnieją w tym zakresie poważne wątpliwości,
- nie występuje realna obawa ucieczki lub ukrywania się,
- nie występuje konkretna obawa matactwa,
- istotne dowody zostały już zabezpieczone,
- podejrzany jest trwale związany z miejscem zamieszkania,
- dotychczas nie utrudniał postępowania,
- wystarczające są wolnościowe środki zapobiegawcze,
- istnieją szczególne względy zdrowotne lub rodzinne przemawiające przeciwko aresztowi.
Argumentacja powinna być dostosowana do konkretnej sprawy. W postępowaniu aresztowym szczególne znaczenie ma konkret: dokument, fakt, data, zabezpieczony dowód czy rzeczywista sytuacja rodzinna podejrzanego, nie tylko samo ,,słowo’’ osoby podejrzanej.
CO ZROBIĆ, JEŚLI SĄD ZASTOSOWAŁ TYMCZASOWE ARESZTOWANIE?
Zastosowanie aresztu przez sąd pierwszej instancji nie musi kończyć walki o odzyskanie wolności. Na postanowienie w przedmiocie środka zapobiegawczego przysługuje zażalenie.
W zażaleniu na areszt można m.in. kwestionować prawidłowość ustalenia dużego prawdopodobieństwa popełnienia przestępstwa, istnienie obawy matactwa lub ucieczki, rzeczywisty charakter zagrożenia dla postępowania oraz brak rozważenia środków wolnościowych. Można również podnosić nowe okoliczności, które pojawiły się po wydaniu postanowienia. Co więcej, stosowanie tymczasowego aresztowania podlega dalszej kontroli. Zmiana sytuacji procesowej – np. przesłuchanie kluczowych świadków, zabezpieczenie dokumentów lub zakończenie określonego etapu śledztwa – może powodować, że argumenty uzasadniające dalszą izolację podejrzanego tracą aktualność.
NAJCZĘSTSZY BŁĄD – REAKCJA DOPIERO PO ZASTOSOWANIU ARESZTU
Z perspektywy obrony znacznie korzystniejsze jest podjęcie działań przed pierwszym posiedzeniem aresztowym, niż dopiero po osadzeniu podejrzanego w areszcie śledczym.
Jeżeli istnieje realne ryzyko zatrzymania, warto wcześniej:
- skontaktować się z adwokatem zajmującym się sprawami karnymi,
- ustalić sposób postępowania na wypadek zatrzymania,
- przygotować dokumenty dotyczące sytuacji osobistej i zawodowej,
- rozważyć możliwość zaoferowania poręczenia majątkowego,
- ustalić osoby, które w razie zatrzymania będą mogły szybko dostarczyć obrońcy niezbędne dokumenty,
- bez konsultacji z obrońcą nie podejmować działań wobec świadków lub innych osób związanych ze sprawą.
W sprawach aresztowych czas ma wyjątkowo duże znaczenie.
ADWOKAT W SPRAWIE O TYMCZASOWE ARESZTOWANIE – DLACZEGO POMOC OBROŃCY JEST WAŻNA?
Obrona przed tymczasowym aresztowaniem wymaga szybkiej reakcji adwokata.
Adwokat może przeanalizować podstawy wniosku prokuratora, uczestniczyć w posiedzeniu sądu, przedstawić dokumenty przemawiające przeciwko izolacji podejrzanego oraz wnioskować o zastosowanie środków wolnościowych. W zależności od okoliczności może również zaproponować odpowiednią wysokość poręczenia majątkowego, dozór Policji, zakaz kontaktowania się z określonymi osobami, zakaz opuszczania kraju lub kombinację kilku środków. Jeżeli natomiast sąd zastosuje areszt, obrońca może przygotować zażalenie, a w dalszym toku postępowania podejmować działania zmierzające do uchylenia lub zmiany środka zapobiegawczego.
Ważne!!! W sprawach dotyczących tymczasowego aresztowania pierwsze godziny po zatrzymaniu mogą mieć zasadnicze znaczenie dla dalszego przebiegu postępowania. Dlatego kontakt z adwokatem, obrońcą powinien nastąpić możliwie szybko – najlepiej jeszcze przed pierwszym przesłuchaniem podejrzanego i przed skierowaniem sprawy na posiedzenie aresztowe.
Kancelaria Adwokacka we Wrocławiu
Adwokat Wrocław
Karol Sobkowiak
tel. 515 585 052
ADWOKAT WROCŁAW – ADWOKAT LUBIN – ADWOKAT OLEŚNICA – ADWOKAT WOŁÓW – ADWOKAT TRZEBNICA – ADWOKAT OŁAWA – ADWOKAT KOŁO – ADWOKAT ŚRODA ŚLĄSKA – ADWOKAT KALISZ – ADWOKAT OSTRÓW WLKP – ADWOKAT KONIN – ADWOKAT JELENIA GÓRA – ADWOKAT MILICZ