Przed planowanym zabiegiem operacyjnym pacjent otrzymuje zazwyczaj dokument określany jako „zgoda na zabieg” lub „świadoma zgoda na operację”. Formularz często zawiera informacje o możliwych powikłaniach, ryzyku związanym z operacją, a także o konsekwencjach zastosowania określonej metody leczenia, nierzadko na wskazanych formularzach znajduje się wiele wszelkiej maści możliwości powikłań.
W praktyce pacjenci niejednokrotnie są przekonani, że skoro podpisali zgodę na operację i zaakceptowali możliwość wystąpienia powikłań, to w razie pogorszenia stanu zdrowia nie mogą dochodzić odszkodowania lub zadośćuczynienia od lekarza albo szpitala-
Takie przekonanie jest zdecydowanie błędne.
Podpisanie zgody na operację nie oznacza zrzeczenia się przez pacjenta prawa do dochodzenia roszczeń i nie zwalnia lekarza ani podmiotu leczniczego z odpowiedzialności za błędy popełnione podczas diagnostyki, wykonywania zabiegu czy opieki pooperacyjnej.
Kluczowe znaczenie ma bowiem rozróżnienie pomiędzy ryzykiem prawidłowo przeprowadzonego zabiegu a szkodą będącą następstwem zawinionego błędu medycznego.
ZGODA PACJENTA – NA CO WŁAŚCIWIE PACJENT SIĘ ZGADZA?
Zgodnie z art. 16 ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta pacjent ma prawo do wyrażenia zgody na udzielenie określonych świadczeń zdrowotnych albo do odmowy takiej zgody cyt.
,,Art. 16.
Pacjent ma prawo do wyrażenia zgody na udzielenie określonych świadczeń zdrowotnych lub odmowy takiej zgody, po uzyskaniu informacji w zakresie określonym w art. 9.’’
Zgoda powinna być poprzedzona przekazaniem pacjentowi odpowiednich informacji dotyczących jego stanu zdrowia i proponowanego leczenia, możliwego ryzyka oraz możliwych powikłań. W przypadku zabiegu operacyjnego albo metody leczenia lub diagnostyki stwarzającej podwyższone ryzyko co do zasady wymagana jest zgoda pisemna.
Analogiczne obowiązki wynikają z art. 31 i art. 34 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty – wedle przywołanych powyżej przepisów -
,,Lekarz ma obowiązek udzielać pacjentowi lub jego ustawowemu przedstawicielowi przystępnej informacji o jego stanie zdrowia, rozpoznaniu, proponowanych oraz możliwych metodach diagnostycznych, leczniczych, dających się przewidzieć następstwach ich zastosowania albo zaniechania, wynikach leczenia oraz rokowaniu.’’
,,Lekarz może wykonać zabieg operacyjny albo zastosować metodę leczenia lub diagnostyki stwarzającą podwyższone ryzyko dla pacjenta, po uzyskaniu jego pisemnej zgody.’’
,,Przed wyrażeniem zgody przez pacjenta w sytuacji, o której mowa w ust. 1, lekarz ma obowiązek udzielenia mu informacji zgodnie z art. 31.’’
Przed uzyskaniem zgody lekarz powinien przekazać pacjentowi w przystępny sposób informacje m.in. o rozpoznaniu, proponowanych i możliwych metodach leczenia, dających się przewidzieć następstwach ich zastosowania lub zaniechania, wynikach leczenia oraz rokowaniu.
Oznacza to, że podpis pacjenta na formularzu nie powinien być traktowany jako zwykła formalność administracyjna ,co w praktyce nierzadko występuje w polskich szpitalach po dziś dzień.
Pacjent powinien wiedzieć, na jaki konkretnie zabieg się zgadza, dlaczego jest on proponowany, jakie są jego typowe i istotne ryzyka, jakie mogą wystąpić powikłania oraz jakie istnieją alternatywne metody postępowania.
Dopiero posiadając odpowiednią wiedzę, pacjent może świadomie zdecydować, czy chce poddać się proponowanemu leczeniu.
PODPIS NA FORMULARZU TO JESZCZE NIE ZAWSZE tzw. ŚWIADOMA ZGODA
Szczególne znaczenie ma w tym zakresie dla ocen prawnych pojęcie tzw. zgody świadomej, poinformowanej (uświadomionej, objaśnionej).
Nie wystarczy bowiem samo wręczenie pacjentowi formularza i uzyskanie jego podpisu.
Według tezy zawartej w wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 19 lutego 2019 r. - V ACa 119/18 -
Zgoda pacjenta w rozumieniu art. 31 ust. 1 ustawy z 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty musi być zgodą "objaśnioną", "poinformowaną", a więc świadomie akceptującą przez pacjenta zrozumiałe przezeń ryzyko dokonania zabiegu i przejęcie na siebie tego ryzyka. Dopiero taka zgoda pacjenta wyłącza bezprawność interwencji lekarza. Sama aprobata pacjenta dokonania zabiegu, uzyskana w sytuacji braku uprzedniego udzielenia mu przystępnej informacji, nie może być traktowana jako zgoda w jurydycznym tego słowa znaczeniu, a więc jako spełniająca wymogi art. 31 ust. 1 ww. ustawy, co z kolei skutkuje uznaniem, że działanie lekarza w takiej sytuacji jest działaniem podjętym w warunkach bezprawności.
Dlatego samo stwierdzenie czynione przez środowiska medyczne niejako automatycznie że:
„Pacjent podpisał zgodę na operację’’ nie musi jeszcze przesądzać o braku odpowiedzialności lekarza lub szpitala.
W konkretnej sprawie należy ustalić m.in., jakiej informacji udzielono pacjentowi przed zabiegiem, jaki był zakres zgody, czy poinformowano go o istotnym ryzyku i alternatywnych metodach leczenia oraz czy rzeczywisty zakres operacji odpowiadał zakresowi udzielonej zgody.
ZGODA NA OPERACJĘ NIE JEST ZGODĄ NA BŁĄD MEDYCZNY
Jest to najważniejsza zasada z punktu widzenia odpowiedzialności za szkody medyczne.
Pacjent, podpisując zgodę na operację, nie wyraża zgody na jej przeprowadzenie niezgodnie z aktualną wiedzą medyczną.
Nie zgadza się również na brak należytej staranności lekarza, użycie niewłaściwej techniki operacyjnej, uszkodzenie narządu wskutek błędu operatora, przeoczenie objawów powikłania czy niewłaściwe leczenie pooperacyjne.
Zgoda obejmuje zasadniczo ryzyko prawidłowo wykonanego zabiegu, o którym pacjent został należycie poinformowany. Nie stanowi natomiast swoistego „immunitetu” chroniącego lekarza lub szpital przed odpowiedzialnością za nieprawidłowe postępowanie, czy narażenie pacjenta na szereg szkodliwych następstw.
POWIKŁANIE CZY BŁĄD MEDYCZNY?
W praktyce właśnie odpowiedź na to pytanie bardzo często decyduje o zasadności roszczeń odszkodowawczych pacjenta.
O definicji błędu medycznego, błędu diagnostycznego, błędu lekarskiego, błędu dopuszczonego przez personel medyczny lub wynikłego przez niewłaściwą organizację placówki na naszym kancelaryjnym blogu wielokrotnie wspominałem – w odszukiwaniu treści z tej tematyki pomoże nasza blogowa wyszukiwarka w zakładce BLOG.
Natomiast po krótce należy doprecyzować czym jest klasycznie rozumiane powikłanie medyczne.
Klasyczne powikłanie medyczne to niekorzystny i niezamierzony skutek choroby lub leczenia, który może wystąpić mimo, że lekarze działali poprawnie i zgodnie z wiedzą medyczną (jest to niejako wpisane w ryzyko niemal każdego zabiegu).
NIE KAŻDE NIEPOWODZENIE OPERACJI OZNACZA BŁĄD MEDYCZNY.
Nawet prawidłowo wykonany zabieg może wiązać się z powikłaniami. Jeżeli lekarz działał zgodnie z aktualną wiedzą medyczną i z należytą starannością, a mimo tego doszło do znanego i niedającego się całkowicie wyeliminować powikłania, samo wystąpienie negatywnego następstwa nie przesądza jeszcze o odpowiedzialności.
W orzecznictwie sądów można znaleźć sprawy, w których negatywne następstwo prawidłowo przeprowadzonego zabiegu zostało zakwalifikowane jako realizacja ryzyka medycznego, a nie rezultat błędu medycznego.
Inaczej sytuacja wygląda, gdy szkoda jest następstwem nieprawidłowego działania lub zaniechania.
CZY FORMULARZ ZAWIERAJĄCY DŁUGĄ LISTĘ POWIKŁAŃ CHRONI LEKARZA?
Odpowiedz na powyższe pytanie powinna brzmieć jednoznacznie że ,,Nie automatycznie’’.
W praktyce formularze zgody na zabieg bywają bardzo rozbudowane i wymieniają liczne możliwe komplikacje – od stosunkowo łagodnych aż po niezwykle poważne.
Nie oznacza to jednak, że samo wymienienie określonego następstwa w formularzu powoduje, iż lekarz lub szpital nigdy nie odpowiadają za jego wystąpienie.
W razie sporu należy przede wszystkim odpowiedzieć na pytanie:
- dlaczego doszło do danego powikłania?
Jeżeli było ono niezależnym od prawidłowego postępowania ryzykiem zabiegu, sytuacja pacjenta będzie inna niż w przypadku, gdy powikłanie zostało wywołane błędem lekarza.
Dlatego w sprawach o błędy medyczne bardzo istotna jest dokumentacja medyczna, protokół operacyjny, dokumentacja anestezjologiczna, wyniki badań przed i pooperacyjnych, karta obserwacji pacjenta oraz – w postępowaniu sądowym – opinia biegłego lekarza odpowiedniej specjalności, lub zespołu biegłych – opinia zbiorowa, kolegialna.
ZGODA MUSI DOTYCZYĆ KONKRETNEGO ZABIEGU
Istotny jest również zakres zgody pacjenta.
Pacjent powinien wiedzieć, na jaką procedurę medyczną się zgadza. Co do zasady lekarz nie może dowolnie rozszerzyć zakresu zabiegu tylko dlatego, że pacjent podpisał ogólny formularz zgody na operację.
Oczywiście podczas operacji mogą wystąpić sytuacje, których wcześniej nie można było przewidzieć, a przepisy przewidują szczególne rozwiązania dotyczące konieczności zmiany zakresu zabiegu w określonych okolicznościach.
Nie zmienia to jednak podstawowej zasady: zgoda pacjenta nie powinna być traktowana jako blankietowa zgoda na dowolne działania medyczne.
Znaczenie zakresu udzielonej zgody oraz prawidłowego udokumentowania zarówno zgody, jak i informacji przekazanych pacjentowi znajduje potwierdzenie również w orzecznictwie Sądu Najwyższego.
Pacjent ma prawo uzyskać przed operacją przystępną informację dotyczącą proponowanego leczenia i jego następstw. Prawo do informacji oraz prawo do świadomego wyrażenia zgody są podstawowymi prawami pacjenta.
Jeżeli zatem pacjent podpisał formularz, lecz:
· nie wyjaśniono mu rzeczywistego charakteru operacji,
· nie przedstawiono istotnych ryzyk,
· nie poinformowano o możliwych alternatywach,
· zgoda została odebrana w sposób uniemożliwiający świadome podjęcie decyzji,
· rzeczywisty zabieg wykraczał poza zakres udzielonej zgody,
może powstać kwestia naruszenia obowiązku informacyjnego oraz wadliwości samej zgody.
Sąd Najwyższy konsekwentnie przywiązuje do tego obowiązku istotne znaczenie. Sama aprobata zabiegu bez wcześniejszego przekazania wymaganych informacji nie jest bowiem równoznaczna z prawidłowo udzieloną, świadomą zgodą.
JAKIE ROSZCZENIA MOGĄ PRZYSŁUGIWAĆ PACJENTOWI?
W zależności od okoliczności konkretnej sprawy i rodzaju doznanej szkody pacjent może rozważyć dochodzenie m.in.:
· zadośćuczynienia za doznaną krzywdę, cierpienie fizyczne i psychiczne,
· odszkodowania obejmującego poniesione koszty pozostające w związku ze szkodą,
· zwrotu kosztów dalszego leczenia, rehabilitacji, leków lub opieki,
· renty, jeżeli zwiększyły się potrzeby poszkodowanego albo zmniejszyły jego widoki powodzenia na przyszłość bądź utracił całkowicie lub częściowo zdolność do pracy zarobkowej,
· w odpowiednich przypadkach również roszczeń związanych z naruszeniem praw pacjenta.
Zakres możliwych roszczeń zawsze powinien być jednak oceniany indywidualnie – na podstawie dokumentacji medycznej, charakteru szkody i okoliczności, w których doszło do jej powstania.
CO ZROBIĆ, GDY PO OPERACJI WYSTĄPIŁY POWAŻNE POWIKŁANIA?
Samo wystąpienie powikłania nie pozwala jeszcze odpowiedzieć na pytanie, czy doszło do błędu medycznego.
W pierwszej kolejności warto zabezpieczyć pełną dokumentację medyczną, obejmującą nie tylko kartę informacyjną leczenia szpitalnego, ale także formularze zgody, protokół operacyjny, dokumentację anestezjologiczną, wyniki badań, konsultacje specjalistyczne, dokumentację pielęgniarską i dokumentację późniejszego leczenia.
Następnie należy ustalić m.in.:
czy zabieg był medycznie uzasadniony,
czy wybrano prawidłową metodę leczenia,
czy pacjent został należycie poinformowany o ryzyku,
czy zakres operacji odpowiadał udzielonej zgodzie,
czy operację wykonano zgodnie z aktualną wiedzą medyczną i należytą starannością,
czy właściwie rozpoznano i leczono powikłania,
czy pomiędzy ewentualną nieprawidłowością a uszczerbkiem na zdrowiu istnieje związek przyczynowy.
Dopiero kompleksowa analiza tych elementów pozwala ocenić, czy mamy do czynienia z niezawinionym powikłaniem, czy też ze zdarzeniem mogącym uzasadniać odpowiedzialność lekarza lub podmiotu leczniczego.
PODSUMOWANIE
Podpis pacjenta nie oznacza zwolnienia niczym jak za dotknięciem czarodziejską różdżką lekarza z odpowiedzialności niejako automatycznie (mowa w końcu o wyedukowanym specjaliście, który powinien w każdych okolicznościach wykonywać zabieg z poszanowaniem zasad sztuki lekarskiej, rzetelnie i skutecznie), nie można oczekiwać, że przez samo złożenie podpisu na formularzu zgody, to pacjent ponosi odpowiedzialność za wszystkie z możliwych następstw zabiegu, nierzadko nie będąc świadomy w pełni wszystkich możliwych powikłań i zagrożeń.
Podpisanie zgody na operację nie zwalnia ani konkretnego lekarza ani szpitala z odpowiedzialności za błąd medyczny.
Pacjent może zaakceptować ryzyko, które jest nieodłącznie związane z prawidłowo przeprowadzonym zabiegiem, ale nie wyraża zgody na błąd medyczny, niedbalstwo ani leczenie niezgodne z aktualną wiedzą medyczną.
Co więcej, sama obecność podpisu pod formularzem nie zawsze przesądza, że zgoda była prawnie skuteczna. Konieczne może być ustalenie, czy przed jej udzieleniem pacjent rzeczywiście otrzymał informacje pozwalające mu świadomie podjąć decyzję.
Dlatego w przypadku poważnych następstw operacji nie należy rezygnować z analizy sprawy tylko dlatego, że przed zabiegiem został podpisany formularz zgody tzw. formularz blankietowy.
Najważniejsze pytanie nie brzmi bowiem: „czy pacjent podpisał zgodę?”, lecz: „czy został prawidłowo poinformowany, na co rzeczywiście się zgodził i czy zabieg oraz późniejsze leczenie przeprowadzono prawidłowo?”.
Potrzebujesz pomocy adwokata w sprawie dotyczącej błędu podczas operacji?
Jeżeli po zabiegu operacyjnym doszło do poważnego pogorszenia stanu zdrowia, nieoczekiwanych powikłań albo istnieją wątpliwości co do prawidłowości postępowania personelu medycznego, warto poddać sprawę indywidualnej analizie prawnej przez adwokata od spraw błędów medycznych.
Ważne!!! W sprawach dotyczących błędów medycznych szczególne znaczenie ma właściwe zabezpieczenie i przeanalizowanie dokumentacji medycznej oraz ustalenie, czy istnieją podstawy do dochodzenia odszkodowania, zadośćuczynienia lub renty.
Kancelaria Adwokacka we Wrocławiu
Adwokat Wrocław
Karol Sobkowiak
tel. 515 585 052
ADWOKAT WROCŁAW – ADWOKAT LUBIN – ADWOKAT OLEŚNICA – ADWOKAT WOŁÓW – ADWOKAT TRZEBNICA – ADWOKAT OŁAWA – ADWOKAT KOŁO – ADWOKAT ŚRODA ŚLĄSKA – ADWOKAT KALISZ – ADWOKAT OSTRÓW WLKP – ADWOKAT KONIN – ADWOKAT JELENIA GÓRA – ADWOKAT MILICZ